मुलँ रूज - ५

लहानग्या हेन्रीच्या आजारपणात बघता बघता दोन वर्षे उलटून गेली. आता कोणताही डॉक्टर, कोणतेही आरोग्यधाम, फ्रान्समध्ये ज्ञात असलेला कोणताही उपचार करायचा बाकी राहिला नव्हता. शेवटी अगदी नाइलाजाने आई आपल्या लाडक्या लेकराला घेऊन निराश मनाने इस्टेटीवर परतली. सगळ्या गोष्टी अगदी आपापल्या जागी जशाच तशा होत्या. शेवाळाचा राप चढलेल्या गढीच्या काळपट भिंती, वटवाघळे वस्तीला असलेले बुरूज, सर्वत्र भरून राहिलेला कुबट दर्प, दिवाणखान्यातील भली मोठी फायरप्लेस, तुलूझ लोत्रेक घराण्यातल्या पुरुषांच्या छातीवर पदकांच्या माळा लटकावलेल्या भल्या मोठ्या तसबिरी, कशात काहीही फरक पडला नव्हता. नाही म्हणायला तान्ते नावाची मोलकरीण केसांचा टोप घालू लागल्याने दहा एक वर्षांनी तरुण दिसत होती इतकेच. ऋतुचक्र नेहमीप्रमाणे फिरत होते. वसंत ऋतू ऐन बहरात होता, बागेत फुले फुलली होती, फुलपाखरे उडत होती, पक्षी कुजन करीत होते. फरक पडला होता तो फक्त हेन्रीमध्ये. सततच्या आजाराने तो खूप अशक्त झाला होता. त्याचे खेळणे, बागडणे, हसणे सारे काही हरवून गेले होते. घोडदौड तर दूरच राहिली, चित्र काढण्यासाठी पेन्सिल घेऊन बसणेसुद्धा त्याच्याने होत नव्हते. आपल्या खोलीतून गच्चीवर जायलासुद्धा त्याला एका बाजूने आई व दुसऱ्या बाजूने जोसेफचा आधार लागत होता.

जून महिन्यात प्रकृतीला थोडासा आराम पडताच त्याला त्याच्या आजोळी पाठवण्यात आले. आजोबा ग्राँपेर त्याची वाट पाहत दरवाजातच उभे होते. हेन्रीला दुरून येताना पाहताच त्यांच्या हृदयात आनंदाचे भरते आले. पण तो जवळ येताच त्याची अवस्था पाहून त्यांच्या पोटात अगदी गलबलून गेले. किती अशक्त आणि बारीक दिसत होता तो. आपला नातू उमरावपुत्र असावा या आपल्या हव्यासाची तर ही किंमत नसावी, या शंकेने त्यांच्या काळजात चर्रर्र झाले. तरी अेदल व काउंट अल्फान्सो यांच्या विवाहापूर्वी डॉक्टरांनी त्यांच्या परीने धोक्याचा इशारा दिला होता. चुलत-मावस भावंडांच्या संबंधातून झालेल्या संततीत आनुवंशिक दोष असण्याची शक्यता खूप जास्त असते. त्यात अेदल व काउंट अल्फान्सो तर सख्खी मावस भावंडे. पण काय दुर्बुद्धी सुचली आणि तुलूझ लोत्रेक घराण्याच्या नावाचा मोह पडला. नातवाच्या नावामागे लांबलचक उपाध्यांची बिरुदावली असेल आणि नावापुढे राजे-महाराजांप्रमाणे रोमन अंक असतील. कॉम्ते द तुलूझ लोत्रेक हेन्री द फिफ्त. खानदानापुढे काही दिसेनासे झाले होते. हेन्रीच्या धमन्यातून वाहणारे रक्त शुद्ध होते हे खरेच, पण तेवढेच ते अशक्तही होते.

“बाळराजे थोडे दिवस विश्रांती घ्या. लवकरच तुम्ही बरे व्हाल.” पोटाशी धरून हेन्रीला थोपटताना कदाचित हा आपला एकुलता एक नातू कधीच बरा होणार नाही, या विचाराने त्यांचे डोळे भरून आले. गळ्यात दाटलेल्या हुंदक्याने स्वर रुद्ध झाला.

“आजोबा तुम्ही रडू नका. मला आता बरं वाटतंय.”

आजोळचा मुक्काम हेन्रीला फारसा लाभला नाही. किंबहुना त्याची तब्येत थोडीशी ढासळली. परतीच्या प्रवासात तो सतत आईच्या मांडीवर डोके ठेवून होता. अशक्तपणाने आलेल्या ग्लानीत मधेच डोळे किलकिले करून तो आईकडे बघून मलूल हसायचा. दुतर्फा लालबुंद फळांनी लगडलेल्या चेरीच्या बागा होत्या. वसंत ऋतूचा बहर ओसरायला अजून अवकाश होता. पण गाडीत बसलेल्या माय-लेकरांच्या आयुष्यातील वसंत केव्हाच ओसरला होता.

तीन दिवसांनी एक अपघात झाला.

काउंटेस लायब्ररीत वरच्या फळीवरचे एक पुस्तक काढीत असता एक क्षणभरच तिचे हेन्रीवरचे लक्ष विचलित झाले. तेवढ्यात हेन्री खुर्चीवरून उठला आणि नुकत्याच पॉलीश केलेल्या जमिनीवरून घसरून पडला. वास्तविक खाली पडणे तसे अगदी किरकोळीत जमा होण्यासारखे होते, पण हेन्रीला परत उठून आपल्या पायावर उभे राहणे काही जमले नाही. डॉक्टर आले आणि त्यांनी पाय मोडल्याचे सांगितले. दोन्ही हाडे अगदी वेडीवाकडी मोडली होती. हाडे जुळून कुबड्यांच्या आधाराने चालायला येईपर्यंत दोन महिने गेले.

एके दिवशी हेन्री आईबरोबर गावातल्या बागेत फिरायला गेला असताना कुबडीच्या खाली एक छोटा वाटाण्याएवढा दगड आल्याचे निमिक्त झाले आणि काखेतली कुबडी निसटून हेन्री धाडकन खाली आपटला.

“ममाऽऽ” हेन्रीच्या किंकाळीने संध्याकाळच्या गर्दीतील सर्वजण दचकले. या वेळी त्याचे दोन्ही पाय मोडले होते.

त्या रात्री तो असह्य वेदनांनी तळमळत होता. वेदनेची कळ येताच त्याचा चेहरा पिळवटून गेला. हातापायांना कापरे भरले. दात वाजू लागले. पायांच्या स्नायूतून सुरू झालेली वेदनेची तीव्रता हळूहळू वाढत जात मांड्यांमध्ये, पाठीच्या कण्यामधून सर्व शरीरभर पसरली. तोंड वेडेवाकडे झाले. हाताची मूठ घट्ट आवळली गेली. मस्तकात घुसलेली कळ कवटी फोडून बाहेर पडेल की काय असे वाटू लागले. सुरुवातीला सुईच्या तीक्ष्ण अग्राप्रमाणे असलेली वेदना अवघे शरीर व्यापून उरली. असह्य होऊन तोंडावाटे बाहेर पडू पाहणारी किंकाळी आतल्या आत घुसमटून गेली. डोळे खोबणीत गरकन फिरले. मिनिटभरात सर्व शांत झाले. आईच्या हातावरची पकड सैल झाली. आईकडे बघून तो किंचित हसला. आईने त्याच्या ओठांच्या कोपऱ्यातून ओघळणारा फेस रुमालाच्या टोकाने हलकेच टिपला.

थोड्या वेळात वेदनेचे दुसरे आवर्तन. पुन्हा एकदा सर्वांगाला कंप, श्वासाची घुसमट... नंतर कितीही इलाज झाले तरी त्या रात्री सुरू झालेल्या यातनाचक्रातून पुढे केवळ मृत्यूनेच त्याची सुटका केली.

या वेळी जे डॉक्टर आले ते बरोबर क्लोरोफॉर्मचा वास व चकाकणारी स्कॅलपेल घेऊनच. एकूण चार शस्त्रक्रिया झाल्या. तरी तुटलेली हाडे काही जुळून येईनात. निदान... कॅल्शियम व खनिजांचा अभाव. पुन्हा एकदा वेगवेगळ्या आरोग्यधामांच्या वाऱ्या चालू झाल्या. पण या वेळी प्रवास करणे मागच्यापेक्षा जास्त कष्टप्रद होते. कारण हेन्रीचे दोन्ही पाय प्लास्टरमध्ये होते. त्याच्या सर्व हालचाली स्ट्रेचरवरून व्हायच्या. पांढरा गणवेश घातलेल्या परिचारिकांचा तांडा, रुग्णवाहिका, खास राखून ठेवलेला रेल्वेचा डबा, या बिछान्यातून दुसऱ्या नव्या बिछान्यात. सर्व उपचार थकले. इलेक्ट्रोथेरपी, मालीश, गंधकाच्या पाण्याचे स्नान, पुन्हा एक नवी शस्त्रक्रिया. सर्व तज्ज्ञांचा सल्ला घेऊन झाला. सगळे उपचार करून झाले पण व्यर्थ. दुखण्यात काही केल्या उतार पडेना.

हळूहळू डॉक्टरांना दाखवायचे कमी होत गेले. वेदना सुद्धा कमी कमी होत गेल्या. जणू काही थकूनभागून संवेदनाच बोथट झाल्या होत्या. वेदनांचा आवेग बराच ओसरला होता. एखाद्या मंद्र सप्तकातल्या पार्श्वसंगीताप्रमाणे वेदनांच्या संथ लयीची त्याला सवय होऊन गेली. आयुष्याशी एकरूप झाल्यासारखी.

हेन्रीचा आजार असाध्य आहे हे तोपर्यंत सर्वांना कळून चुकले. काळ्याकुट्ट निराशेने त्या दोघा माय-लेकरांचे जीवन ग्रासून गेले. वयाच्या अवघ्या दहाव्या वर्षीच हेन्रीला खूप समज आली. दोघेही माय-लेकरे आपापल्या मनातील नैराश्य दुसऱ्याला कळू नये म्हणून एकमेकांच्या नजरेला नजर देणे टाळू लागली. एवढ्या कोवळ्या वयात त्याने फार मोठ्या धीराने सत्याचा कडू घोट गिळला होता. या रुग्णशय्येवरून उठून उभे राहणे आपल्याला आता कधीच जमणार नाही. प्लॅस्टरमध्ये अडकलेले ते जडशीळ आणि दुखरे पाय. अंथरुणावर झोपून छतावरतीच काय ती कल्पनाचित्रे रंगवायची. पडल्या पडल्या खिडकीतून दिसतोय तेवढाच आकाशाचा तुकडा म्हणजे आपले जग. घोड्यावरची रपेट, फाँतॉनची शाळा, मॉरीस, कॅनेडियन ट्रॅपरचे जंगलातील लाकडी खोपटे हे सर्व हळूहळू विस्मृतीच्या पडद्याआड झाले. आई, आई आणि आई हेच जीवन आणि हेच सत्य. सकाळी उठल्याबरोबर पहिले दर्शन व्हायचे ते आईचे. फिकुटलेले मंद स्मित, बॉन्ज्युर माँ पेतीत, गुड मॉर्निंग माझ्या राजा हे शब्द. नंतर दिवसभर ती त्याच्या अवतीभवती सारखी वावरताना दिसायची. नंतर रात्री झोपताना डोळे मिटावेत तर आई प्रार्थना पुटपुटत असायची.

(खाली दिलेले पोर्ट्रेट करताना कॉम्ते एदल शेतॉ द मार्लोम येथील वाड्यातील ब्रेकफास्ट रूममध्ये बसलेली आहे. आपल्या मुलाच्या आयुष्यतील दु:ख तिने ज्या शांतपणे स्विकारले आहे तो हताश भाव आणि तिचे खानदानी सौम्य व्यक्तिमत्व लोत्रेकने या पोर्ट्रेटमध्ये अचूक पकडले आहे. लोत्रेक ब्रशचा वापर पेन्सिल ड्रॉईंगसारखा फार प्रभावीपणे करायचा. त्याच्या या तंत्राची झलक या पोर्ट्रेटमध्ये दिसून येते.)

(कॉम्ते एदल तुलूझ लोत्रेक, तैलरंग – कॅनव्हास ९२x८० सेमी – १८८१ म्युझियम, आल्बी)

मुलँ रूज - ४

सन १८५५ मध्ये पॅरीसमध्ये शाँझ एलिजेतील एका मोकळ्या मैदानावर एक भव्य एक्स्पोझिशन भरले होते. तेथे जागोजागी कमानी, महिरपी, प्लॅस्टरचे प्रचंड पुतळे वगैरे गोष्टींची एकच गर्दी झाली होती. एरवी त्या मैदानाचा काही तरी उपयोग व्हावा या उद्देशाने तेथे चित्रकार व शिल्पकारांचे एक वार्षीक संमेलन, सॅलून द पेंटर ए स्कल्प्‌चर द आर्टिस्ट्‌स ऑफ फ्रान्स भरत असे. हे प्रदर्शन नुसत्या सॅलून या नावाने ओळखले जाई. याव्यतिरिक्त तेथे गुराढोरांचे प्रदर्शन, चॅरिटी बाजार, देशभक्तिपर मेळावे वगैरे नियमितपणे भरत असत. शिवाय कधी कधी खास निमंत्रितांसाठी कार्यक्रम आयोजित केलेले असत. एकदा हेन्रीला त्याचे काका जॉकी क्लबच्या कार्यक्रमाला घेऊन गेले. तेथे चालू असलेल्या घोड्यावरच्या कसरतींचे एक वृद्ध चित्रकार आपल्या स्केचबुकात भराभर चित्रण करत असताना हेन्री त्याच्याकडे अगदी टक लावून बघत होता. ते त्याच्या लक्षात आले व तो त्याच्याकडे पाहून कौतुकाने हसला.

तुम्हाला चित्र काढायला आवडते का, असे आपल्या वहीत लिहून त्याने ती वही त्याच्या पुढ्यात धरली. हेन्रीला गोंधळात पडलेला पाहून त्याने आपण बहिरा व मुका असल्याचे खुणेने सांगितले. त्याने पुढे केलेल्या वहीत हेन्रीने अडथळ्यावरून उड्या मारणाऱ्या घोड्यांचे भराभर स्केच करायला सुरुवात केली. त्याचा वेग व आरेखन कौशल्य पाहून तो वृद्ध अचंबित झाला. हेन्रीचे चित्र काढून संपल्यावर त्याने त्या चित्राखाली तू खूप छान चित्र काढतोस असा शेरा लिहून दिला. त्यातील खूप या शब्दाखाली त्याने ठळक रेघ मारली व खाली सही ठोकली. घरी गेल्याबरोबर त्याने ताबडतोब आईला तो शेरा दाखवला. दिवसभराच्या दगदगीने तो अगदी दमून गेला होता. आईला फारसे कौतुक वाटले नसले तरी त्या वृद्ध चित्रकाराने केलेल्या कौतुकाने त्याची स्वारी खूश होती. त्या खुशीतच तो झोपी गेला.

दुसऱ्या दिवशी हेन्री उठला तो तापाने फणफणतच. त्यात त्याचे डोकेसुद्धा ठणकत होते. डॉक्टरांनी तपासून काही घाबरण्याचे कारण नाही असे सांगितले. पण एका आठवड्यानेसुद्धा ताप जाईना तेव्हा ते गोंधळात पडले. म्हणून त्यांनी दुसऱ्या एका ज्येष्ठ डॉक्टरांना बोलावून आणले. त्यांनी हेन्रीला मोठ्या काळजीपूर्वक तपासले. पण लक्षणांची संगती काही केल्या लागेना. ॲनिमियामुळे आलेला अशक्तपणा म्हणावे तर ताप व डोकेदुखीचे काय?

‘‘त्याला आमेली ले बँला घेऊन जा. थोडा हवापालट झाला की बरं वाटेल. विशेषतः तिथलं पाणी. ते फारच गुणकारी आहे ॲनिमियावर.’’

पुढच्याच आठवड्यात सगळे सामानसुमान बांधून जाण्याची तयारी झाली. निघताना वडिलांनी फाल्कनरीवरचे एक पुस्तक दिले. मॉरीसने निरोप देताना कॅनडाला जायचा बेत विसरू नकोस असे बजावून सांगितले.

ग्रँड हॉटेल द आमेली ले बँ जवळ जवळ रिकामेच होते. वातावरणात एक विचित्र उदासीनता भरून राहिल्यासारखे वाटत होते. जणू काही तिथे पूर्वी राहून गेलेल्या लोकांच्या दुःख व वेदनांचा दर्वळ मागे रेंगाळत राहिला होता. जेवणाचा भव्य हॉल, वाद्यवृंद, नृत्यगृह सर्व प्रकारच्या राजेशाही सुखसोयी हजर होत्या पण तरीही वातावरणातील मरगळ दूर करण्यास त्या फारशा उपयोगी पडत नव्हत्या.

तेथे नव्या तज्ज्ञ डॉक्टरांनी हेन्रीची पुन्हा एकदा सर्वांगीण तपासणी केली. आपसात बराच वेळ चर्चा करूनही नक्की निदान होईना तेव्हा मात्र आईचा चेहरा चिंतेने पांढराफटक पडला होता. निदान झाले नाही तरी हेन्रीचा ताप अचानक पळाला. एके दिवशी तो अगदी खुटखुटीत बरा झाल्यासारखा दिसायला लागला. डॉक्टरांच्या दृष्टीने हेन्रीच्या रहस्यमय आजाराइतकेच त्याचे अचानक बरे होणेसुद्धा तितकेच चिंतेचे होते. कदाचित आमेलीच्या पाण्याचा जादूई परिणाम असेल, काही सांगता येत नाही.

हवापालटासाठी त्यांनी रिव्हिएरासारख्या स्वच्छ सूर्यप्रकाशाच्या ठिकाणी जायचे ठरविले. आणि इस्टरनंतर पॅरीसला परत. हेन्री आजारपणात बुडालेल्या अभ्यासाच्या तयारीचे बेत आखू लागला. त्याने एक लांबलचक पत्र मॉरीसला लिहिले. ते नीसमध्ये आले तेव्हा कार्निव्हल नुकताच संपला होता. तुटलेल्या पताका व रंगीबेरंगी पट्ट्यांची भेंडोळी ॲव्हेन्यू व बुलेवारवर लोंबकळत होती. हिवाळ्यातला गारठा अजून ओसरला नव्हता. तीन-चार रशियन ग्रँड ड्युक व दोन-तीन अमेरिकन लक्षाधीशांचा शहरातील मुक्काम अजूनही हलला नव्हता. ग्रँड हॉटेल डी सिमेज्‌च्या बागेतील मिमोसाची वेल ऐन बहरात होती. तिच्या फुलांच्या वासाने हेन्री मोहरून गेला.

हॉटेलातील नाश्ता खूप छान असायचा. ठीक दहा वाजता शिकवणीचा शिक्षक यायचा. मग संध्याकाळी आईबरोबर प्रोम्नोद द आँग्लेवरून घोडागाडीतून फेरफटका मारताना व्हिक्टोरिया, लँडाऊ, फिॲकर, टिल्‌ब्युरी अशा विविध प्रकारच्या घोडागाड्या व डॉगकार्ट इकडून तिकडे जाताना दिसत. झोकदार पोशाखातल्या तरुण स्त्रिया हातातला चाबूक फडकावत, दाताखाली हळूच जीभ चावत गाडी दौडत मजेत चालल्या आहेत आणि त्यांचा कडक गणवेशधारी गाडीवान मात्र मागे बग्गीत अंग चोरून ताठ बसलाय हे दृश्य मोठे मजेशीर दिसे. हॉटेलमध्ये परत आल्यावर हेन्रीला जलरंगातल्या चित्रांसाठी चांगला विषय मिळालेला असे.

(वयाच्या अवघ्या नवव्या वर्षी काढलेल्या जलरंगातील या चित्रांचा लोत्रेकच्या सर्वात लोकप्रिय कामात समावेश होतो. या चित्रांचे आजपर्यंत असंख्य प्रिंट्‌स निघाले आहेत.)

जसा गेला तसा अचानक ताप परत आला. तापाबरोबरच डोक्यातील गुणगुण. पुन्हा एकदा डॉक्टरांच्या सर्वांगीण तपासण्या. पण नवीन कोणतेही निदान होईना. वरवर अशक्तपणा आणि ॲनिमिया वाटत होता पण आत काहीतरी गंभीर आजार असावा याची अस्पष्ट चाहूल डॉक्टरांना लागली होती. पुन्हा हवापाणी पालटण्याचा सल्ला. आता या वेळी बर्जेसचे पाणी.

ताबडतोब हेन्रीला घेऊन त्याची आई बर्जेसला रवाना झाली. तिथेसुद्धा मागचीच पुनरावृत्ती झाली. बर्जेसला आल्याबरोबर आजारात उतार पडला. रोज संध्याकाळी आई त्याला घेऊन नगरपालिकेच्या वाद्यवृंदाला जाई. पण थोड्याच दिवसात परत ताप आणि डोकेदुखी चालू झाली. हेन्रीचे हिंडणे-फिरणे पार बंद झाले.

या वेळी डॉक्टरांनी प्लाँबीएर्सला जायला सुचविले. लगोलग आई त्याला घेऊन प्लाँबीएर्सला गेली. पुन्हा ये रे मागल्या. दरवेळी डॉक्टर नवे ठिकाण सुचवीत. आता एव्हीअँ, महिन्याभराने गुयाँ आणि मग नीस असे करता करता परत एकदा आमेली ले बँची पाळी आली आणि एक फेरा पूर्ण झाला. फ्रान्सच्या नकाशावरची सर्व ठिकाणे पालथी घालून झाली. दर वेळी तोच प्रकार. थोडे दिवस आराम नंतर परत ताप, डोकेदुखीचा फेरा चालू. आता हेन्री बहुतेक वेळ अंथरुणात पडून असे. जसजसे दिवस जाऊ लागले तसतसे हेन्रीचे शाळेत परत जाण्याचे स्वप्न क्षितिजावर दूरदूर जाणाऱ्या जहाजासारखे हळूहळू धूसर होत गेले. पॅरीसमधले बुलेव्हार मलेशर्ब्सवरील घर, मित्रांबरोबरचा इंडियन वॉर हा लुटुपुटीच्या लढाईचा खेळ, कॅनेडियन ट्रॅपर फासेपारधी बनून मॉरीसबरोबर जंगलात लॉग हाऊसमध्ये राहण्याचे स्वप्न हे सारे हळूहळू विस्मृतीत विरून जाऊ लागले. उरले ते फक्त अंथरूण, ताप, डोक्यातील घण, थर्मामीटर, डॉक्टर, बेडस्टँड व त्यावरील नाना औषधांच्या बाटल्यांची किणकिण. डोळे मिटले तरी कानात चालू असलेली गुणगुण काही थांबत नसे. डोळे उघडताच उशाशी प्रार्थना पुटपुटत बसलेली दक्ष आई दिसे. सततच्या जागरणाने थकल्यामुळे तिच्या चेहऱ्यावरचे हास्य मलूल झाले असले तरी त्यामुळे हेन्रीला मोठा दिलासा मिळे.

(डॉग कार – तुलूझ लोत्रेक, तैलरंग लागडी पृष्ठभाग, २७x३५ से.मी. लोत्रेक म्युझियम, आल्बी)

मुलँ रूज - ३

लवकरच शाळेला सुट्टी पडली आणि हेन्री आपल्या इस्टेटीवर परतला. जवळ जवळ चार महिन्यांनी परत येत असल्याने हेन्रीने मनसोक्त हुंदडून घेतले. परत पॅरीसला परतल्यावर सारखे नजरेसमोर असावे म्हणून त्याने आपल्या स्केचबुकमध्ये भरपूर स्केचेस करून घेतली. धान्याचे कोठार, कोंबड्यांचे खुराडे, गायींचा गोठा, घोड्यांचा तबेला, शेतातली पाणबदके, शेतकरी. तेथे विषयांना काहीच तोटा नव्हता. सकाळी हातात स्केचबुक घेतलं की संध्याकाळपर्यंत सगळं बुक भरून जायचं. दुसऱ्या दिवशी नवी वही.

(या मुक्कामात हेन्रीने काढलेल्या चित्रांपैकी गाढव जुंपलेली खतांची गाडी हे जलरंगातील चित्र आणि इतर अनेक स्केचेस सध्या आल्बीमधल्या म्युझियममध्ये आहेत.)

त्या सुटीत हेन्रीची दोन विषयांची जंगी तयारी करून घेण्यात आली. पहिला विषय म्हणजे पाटर्या, सभारंभांत वावरण्याचे रीतिरिवाज. पार्टीला जाताना कोणता पोशाख करावा, कोणी एखाद्याची ओळख करून दिल्यावर तोंडावर उसने हसू आणत कंबरेत किंचित वाकून आपल्याशी ओळख होण्यात माझा बहुमानच झाला आहे, असे मी समजतो वगैरे कृत्रिम संभाषण कसे करावे. पुरुषांचे एक ठीक. थोड्याशा जुजबी संभाषणानंतर लगेच ते आपले मद्यपानाकडे वळायला मोकळे होत. ...अय्या किती छान दिसतो नाही या पिंक कोटमध्ये... किती कुरळे केस आहेत नाही... वगैरे संभाषणांचा शेवट बहुधा गालगुच्चा किंवा मुका घेऊनच होई. आईने तर बजावूनच सांगितले होते की कोणी मुका घेत असेल तर घेऊ द्यावा. तोंड बाजूला फिरवायचे नाही. दुसरा विषय शिकारीचा. त्यासाठी हेन्रीला खास कपडे शिवण्यात आले. लाल रंगाचा कोट व गुडघ्यांपर्यंत वर येणारे शिकारीचे बूट. कोटाचा रंग लाल असला तरी त्याला पिंक कोट म्हणायचे असा शिरस्ता होता.

हेन्रीचा बुजरेपणा जावा म्हणून त्याला जवळच असलेल्या लॉरी नावाच्या गावातल्या इस्टेटीवर पाठवण्यात आले. त्या पाटर्या आणि शिकारींचा हेन्रीला मनस्वी कंटाळा येई. जेव्हा कधी त्याला संधी मिळे तेव्हा मधेच सटकून काखोटीला स्केचबुक मारून तो सरळ तबेल्यावर जाई. घोड्यांना खडीसाखर भरवल्यावर ते त्याला हवी ती पोज देत.

(घोड्यावर बसायला सज्ज असलेली स्त्री, तिची वस्त्रे वाऱ्यावर फडफडत आहेत असे एक आणि पाळीव प्राण्यांची अनेक चित्रे आल्बीमधल्या म्युझियममध्ये आहेत.)

सगळ्या लवाजम्यानिशी त्याला सांबराच्या शिकारीला नेत असत. घोडेस्वारी त्याला बऱ्यापैकी जमू लागली पण शिकारीच्या सगळ्या धामधुमीच्या शेवटी सांबर तोंडातून विचित्र आवाज काढून टाचा घासत प्राण सोडे. ते दृश्य बघताना त्याच्या पोटात कसंसंच होई आणि डोळ्यांतून टपकन पाणी येई. या सगळ्या जबरदस्तीमुळे सुट्टी संपून जेव्हा शाळा सुरू झाली तेव्हा त्याला मनापासून आनंद झाला.

शालेय शिक्षणाबरोबरच त्याचे दरबारी रीतिरिवाजांचे शिक्षणसुद्धा चालू झाले. खरे म्हणजे त्यालाच जास्त महत्त्व होते. बीजगणित, व्याकरण व सिसेरोच्या भाषणांपेक्षा तलवारबाजी व नृत्य महत्वाचे. व्याकरण व सिसेरोची भाषणे बायकांना एक वेळ ठीक आहेत. पण वादविवादात पुरुषांना पांडित्यापेक्षा तलवारबाजीतल्या कौशल्याचाच जास्त उपयोग होतो. पुरुषांच्या शब्दांना वजन तलवारीनेच येते, पुस्तकांनी नव्हे. नृत्यातील कौशल्य म्हणजे पुरुषांच्या यशाची गुरुकिल्लीच. या किल्लीनेच पुढील कारकिर्दीचे दरवाजे उघडत असतात. प्रतिष्ठितांच्या वर्तुळात प्रवेश व्हावा म्हणून हेन्रीला पाटर्या-समारंभांना कटाक्षाने नेले जाई. पार्टीला आलेल्या सर्व बड्या हस्तींशी हेन्रीची रीतसर ओळख करून दिली जाई. धिस इज्‌ किंग लिओपाल्ड ऑफ बेल्जम. मीट मिस्टर ह्युगो. हे लिहितातसुद्धा बरे का. वगैरे वगैरे. मद्यपानच्या प्रसंगी हेन्रीला ग्रेनेडाईनचा पेला भरून दिला जाई. कोणत्या प्रसंगी कोणाबरोबर काय प्यावे या शास्त्राची तोंडओळख हेन्रीला एवढ्या लहान वयातच करून देण्यात आली.

(फोटो – हेन्री तुलूझ लोत्रेक म्युझियम, आल्बी)

मूलँ रूज - २

दुसऱ्या दिवशी लोत्रेक कुटुंबीय नव्या जागेत राहायला गेले. ही जागा म्हणजे बुलेव्हारवरील एक प्रशस्त अपार्टमेंट होते. त्यांच्या इस्टेटवरच्या गढीच्या मानाने खूपच लहान असले तरी एकंदर खोल्या भरपूर होत्या व खेळायला जागाही त्या मानाने बरीच होती. दोन दिवसात सगळे सामानसुमान लावून झाल्यावर लगेच हेन्रीची शाळा सुरू झाली. इस्टेटीवर खेळायला फारसे सवंगडी नसत. पण येथे मात्र जिकडेतिकडे मुले खेळताना दिसत होती. हेन्रीला नव्याने आलेला पाहून त्यातला एक जण धावत धावत पुढे आला.

“तू नवीन आहेस का रे?”

“होय. आज माझा पहिला दिवस.”

“मला एक महिना झालाय.”

थोडा वेळ ते दोघे एकमेकांकडे लहान मुलांच्या निरागसतेने रोखून बघत होते.

“तू मोठा झाल्यावर कोण होणारेस रे?”

“मी किनई कप्तान होणार आहे. जहाजाचा कप्तान. माहितीय.”

“छ्या. कप्तान काय सगळेच होतात. आपण बुवा समुद्री चांचा होणार.”

“चांचा? तो काय करतो रे?”

“त्यांचं स्वतःचं जहाज असतं. ते दुसऱ्या जहाजांना पकडतात आणि त्याच्यावरचा खजिना लुटून तो एका गुप्त बेटावर लपवून ठेवतात. ती जागा अगदी कोणाला म्हणजे कोणालासुद्धा माहीत नसते.” ट्रेझर आयलंड वगैरे वाचून झालेल्या माहितीवर त्याच्या बढाया चालू होत्या. चांचा बनून काळा झेंडा फडकावलेल्या जहाजावरून समुद्रात फिरता फिरता मधेच कधी युनियन जॅक फडकावलेले इंग्लिश जहाज दिसले रे दिसले की त्याच्यावर कशी झडप घालायची याची सगळी तपशीलवार योजना त्याच्याकडे तयार होती.

“तुझं नाव काय रे?”

“मॉरीस. मॉरीस ज्वायाँ. तुझं?”

“हेन्री द तुलूझ लोत्रेक.”

“केवढं लांब नाव आहे तुझं. तू कोणत्या गावचा?”

“आल्बी. खूप लांब आहे. आगगाडीत बसून जायला अख्खा दिवस लागतो.”

“तिकडे बर्फ पडतो का?”

“नाही. लांब डोंगरावर पडतो कधी कधी.”

“आमच्या गावाला हिवाळ्यात खूप बर्फ पडतो. सगळे रस्ते, झाडं, घराची छप्परं कापसासारख्या बर्फाने भरून जातात. खूप मजा येते बर्फात खेळायला.”

या पहिल्या ओळखीनंतर दोघांची दोस्ती जी पक्की झाली ती अगदी कायमची. दोघेजण सारखे एकमेकांच्या बरोबर असत. वर्गात एका बाकावर, मधल्या सुटीत खाऊ खाताना, खेळात आणि अभ्यासात.

एके दिवशी मधल्या सुटीत मॉरीस त्याला म्हणाला, “मोठेपणी आपण चांचा व्हायचं ठरवलं होतं ना त्यात एक अडचण आहे. आमचे काका सांगत होते की चांचे अगदी दुष्ट असतात. लोकांना नुसती गंमत म्हणून ते ठार मारतात. त्यापेक्षा आपण कॅनडात जाऊन फासेपारधी होऊया. चालेल तुला?” मॉरीसने त्याच्यासमोर दुसरा पर्याय ठेवला.

“कॅनडात जाऊन फासेपारधी व्हायचं म्हणजे काय करायचं असतं?”

“तुला अगदी काहीच ठाऊक नाहीसं दिसतंय. अरे त्यात तर खूप मजा येते. माहितीय. कॅनडामध्ये किनई खूप दाट जंगल आहे. त्या जंगलात बंदूक घेऊन फिरायचं, अस्वलांची शिकार करायची आणि त्यांची फर काढून विकायची. खूप पैसे मिळतात. माहितीय.”

“जंगलात आपण राहायचं कुठे?”

“कॅनडात तिकडे लोक लाकडाच्या घरात राहतात.”

त्याच्या म्हणण्याला लागलीच मान्यता दिली असे व्हायला नको म्हणून त्याने खूप खुसपटे काढली. पण मॉरिसने ती सगळी उडवून लावली.

“चालेल, पण आपण एकाच घरात राहायचं बरं का. तू कध्धी म्हणून मला सोडून जायचं नाहीस. घे शपथ.” हेन्रीने अट घातली.

“घेतली शपथ. पण त्यापेक्षा आपण ब्लड ब्रदरच होऊ. म्हणजे अगदी मरेपर्यंत आपली मैत्री कायम राहील. मग तर झालं!”

“मी पण घेतो शपथ.”

“तसं नको. अगदी पद्धतशीर करू या सगळं.”

मॉरीसने एका टाचणीने आपल्या मनगटाला टोचून थेंबभर रक्त काढले व हेन्रीलासुद्धा तसे करायला सांगितले. मग दोघांनी हाताला हात लावून आपल्या हातावरचे रक्ताचे थेंब एकमेकांत मिसळले आणि मोठ्या गांभीर्याने शपथ घेतली.

“अ ला व्हिए अ ला मोर्त.”

“चल, आता आपण या विस्तवात थुंकू. म्हणजे आपलं नातं अगदी मरेपर्यंत पक्कं होईल.”

दोघेही एकाच वेळी शेकोटीतल्या विस्तवात थुंकले. अशा रीतीने पॅरीस मुक्कामी पहिल्याच वर्षी त्या दोघांच्या मैत्रीवर एका अनोख्या नात्याचे शिक्कामोर्तब झाले़.

(फोटो – तुलूझ लोत्रेकांचा आल्बी येथील शॅटो – गढी/वाडा)

मुलँ रूज - १

माँ पेतीत

“प्लीज ममा. हलू नका. मी तुमचं चित्र काढतोय ना.”

“किती चित्रं काढायची ती. कालच एक काढून झालं ना. तेव्हापासून माझं नाक, कान, डोळे सर्व काही आहे तिथेच आहे की बदललंय?”

अेदल कॉम्ते द तुलूझ लोत्रेक यांनी हातातील काम थांबवले आणि आपल्या लाडक्या लेकाकडे एकवार कौतुकाने पाहिले. काळेभोर कुरळे केस, सेलर सूट घातलेला छोटा रिरी समोरच्या स्केचबुकमध्ये पेन्सिलीने भराभर चित्र रेखाटत होता. त्यांचा एकुलता एक मुलगा. त्यांच्या निराशामय एकाकी जीवनातील एकमात्र विरंगुळा.

“तुम्ही त्या जोसेफचं का नाही चित्र काढत?”

“त्याची केव्हाच चांगली दोन चित्रं काढून झालीयत.” तो त्यांच्या नोकराकडे बघून म्हणाला, “आता तो झोपलाय आणि झोपल्यावर त्याचा चेहरा अगदी ठोकळ्यासारखा दिसतोय. माशी बसली तरी हलत नाही.”

“ठीक आहे, तू एवढा आग्रह करतोयस तर. पण मी आणखी फक्त पाच मिनिटंच देईन हां.”

१८७२ च्या सप्टेंबरमधली ती एक शांत दुपार होती. वर आकाशात सूर्य मावळतीकडे संथपणे उतरत होता. पक्षी घरट्यांच्या काठावर बसून एकमेकांशी गुजगोष्टी करत होते. झाडांच्या पिवळट पडू लागलेल्या पानांमधून झिरपणाऱ्या उन्हामुळे ती मध्ययुगीन गढी सुस्तावल्यासारखी वाटत होती. गढीची डागडुजी बऱ्याच वर्षांत झालेली दिसत नव्हती. तरीही गढीच्या गतवैभवाच्या खुणा तिच्या कानाकोपऱ्यांतून विखुरलेल्या तऱ्हेतऱ्हेच्या उंची सामानसुमानांतून दिसून येत होत्या. इकडे तिकडे फिरणारे गणवेशधारी नोकरचाकर, या ना त्या निमित्ताने वाड्यात मुक्कामाला असलेली असंख्य माणसे उमराव घराण्यातील खानदानी रीतिरिवाजात अगदी मुरलेली होती. पण अशा या भाऊगर्दीतसुद्धा ती मायलेकरांची जोडी अगदी एकाकी होती.

मायलेकरांचा संध्याकाळचा कार्यक्रम ठरलेला असे. थोडा वेळ बग्गीतून शेतीवाडीवर फेरफटका. फिरून आल्यावर साधे जेवण नंतर झोप. झोपी जाण्यापूर्वी आई त्याला गोष्टी सांगायची. येशू ख्रिस्ताच्या, जोन ऑफ आर्कच्या आणि पूर्वजांच्या पराक्रमाच्या. त्याच त्याच गोष्टी आलटून-पालटून व्हायच्या. पण हेन्रीची सर्वात आवडती गोष्ट म्हणजे पहिल्या क्रुसेडची. ती रोजच सांगावी लागे. पहिल्या क्रुसेडमध्ये त्याच्या खापर खापर पणजोबांनी मोठा पराक्रम गाजवला होता. रेमंड कॉम्ते डी तुलूझ द फोर्थ त्या युद्धात ख्रिश्चन सरदारांच्या एका तुकडीचे नेतृत्व करीत होते. त्या वेळी त्यांनी पॅरीस ते थेट जेरुसलेमपर्यंत मजल मारली होती. अशा गोष्टी ऐकता ऐकता हेन्रीला झोप लागायची. छोटा हेन्री झोपल्यावर वाड्यातील दिवे एक एक करून मालवले जात.

थोड्याच वेळात हेन्रीने स्केच पूर्ण करून वही आईसमोर धरली.

“बघ. पाच मिनटंसुद्धा लागली नाहीत.”

“छान आहे. अगदी हुबेहूब काढलंयत की!” तिने कौतुक केले खरे, पण ते फारसे मनापासून नव्हते.

लोत्रेकने लहानपणी काढलेल्या चित्रांपैकी काही विस्मयकारक चित्रे सध्या आल्बीमधल्या म्युझियममध्ये आहेत. या चित्रांतील सफाई त्याच्या वयाच्या मानाने विलक्षण आहे.

“तुम्ही आता सात वर्षांचे झालात. किती दिवस हे असं चित्र काढत बसणार आहात? आता शाळेत नाव घालायला पाहिजे.”

“मी नाही जा शाळेत जाणार.”

“राजे, असं कसं म्हणून चालेल. तुम्हाला जहाजाचा कप्तान व्हायचंय ना? मग त्यासाठी शाळेत जावच लागतं. पॅरीसमध्ये फॉन्तॉन म्हणून एक मोठी शाळा आहे. त्या शाळेत तुमचं नाव घालायचं ठरवलंय काउंटसाहेबांनी.”

शाळेत जाण्याच्या कल्पनेने त्याचे बालविश्व उद्‌ध्वस्त झाले. शेतीवाडीवर आता हुंदडायला मिळणार नाही या कल्पनेने त्याला रडू फुटले.

“शू ऽऽ असे रडतायत काय वेड्यासारखं. तुलूझ लोत्रेकांच्या घराण्यात कधी कोणी रडत नसतं. नीट लक्षात ठेवा.”

“पॅरीसमध्ये पण खूप मज्जा असते. जोसेफ आणि ऑनेतसुद्धा आपल्याबरोबर आहेत की. शिवाय तिकडे आपल्याला पप्पांबरोबर राहायला मिळेल. मग काय अगदी मजाच आहे बुवा एका माणसाची.”

वर्षातून कधीतरी पपा वाडीवर आले की कशी धमाल उडायची. सुस्तावलेल्या गढीला जाग यायची. अभ्यासाला बुट्टी. पपा रोज घोडागाडीतून लांबवर फिरायला घेऊन जात. घोड्यांच्या खुरांचा टपटप आवाज, चाकांची करकर, मधेच चाबकाचा कडकडाट. या पार्श्वभूमीवर चालायच्या शिकारीच्या व लढाईच्या गोष्टी. दिवस कसे भुर्रकन उडून जात. पपांच्या आठवणीने तो मोहरून गेला. पपांबरोबर राहायला मिळत असेल तर मग पॅरीसला जायला हरकत नाही.

पुढचा आठवडा धावपळीचा गेला. प्रवासाची तयारी, सामानाची बांधाबांध, गढीच्या देखभालीच्या काळजीपूर्वक केलेल्या असंख्य सूचना. मोठ्या लवाजम्यासह गाजावाजा करीत लोत्रेक मंडळी एकदाची रेल्वे स्टेशनवर येऊन डेरेदाखल झाली. आगगाडीत बसायला मिळणार म्हणून हेन्री अगदी उत्तेजित झाला होता. वाफेचे लोट सोडीत गाडी एकदाची चालू झाली. दुतर्फा वाऱ्यावर डोलणारी खेड्यातील शेते, हिरवीगार वनराई हे दृश्य पाहता पाहता हेन्री पटकन झोपी गेला. जाग आली तेव्हा गाडी पॅरीसमध्ये नुकतीच शिरत होती. पाऊस पडल्याने सगळीकडे चिखलाची नुसती राड झाली होती. कारखान्यांच्या काळाकुट्ट धूर ओकणाऱ्या चिमण्या, गिचमिड घरे, अरुंद रस्ते. पॅरीसचे हे पहिलेवहिले दर्शन त्याला मुळीच आवडले नाही. गाडी स्टेशनात शिरली तेव्हा प्लॅटफॉर्मवरच्या गर्दीत सर्वात उठून दिसणाऱ्या पपांना त्याने लांबूनच ओळखले. अंगात लांब कोट, हनुवटीवर दाढी, डोक्यावर हॅट घातलेले पपा कॉम्ते अल्फान्सो द तुलूझ लोत्रेक मोठे देखणे आणि रुबाबदार दिसत होते. पॅरीसमध्ये काउंटसाहेबांचा मुक्काम एका बड्या हॉटेलमध्ये ठरलेला असायचा. त्याप्रमाणे ते काउंटेस आणि हेन्री यांना हॉटेलमध्ये घेऊन गेले. त्या रात्री जेवणानंतर शेकोटीशी गप्पा मारता मारता त्यांनी छोट्या हेन्रीला मोठ्या प्रेमाने जवळ बसवून घेतले आणि तुलूझ लोत्रेक घराण्याचे ऐतिहासिक महत्त्व समजावून सांगायला सुरुवात केली.

त्या काळी तुलूझ लोत्रेक घराण्याची गणना फ्रान्समधील फार महत्वाच्या घराण्यांमध्ये केली जार्ई. ते फ्रान्समधील एक इतिहासप्रसिद्ध असे तालेवार घराणे होते. चौदाव्या लुईच्या दरबारात त्यांना खूप मान होता. कालांतराने राजसत्तेचे महत्त्व कमी झाल्यावर सर्व सरदार घराण्यांचे मानमरातब बरेच कमी झाले होते खरे असले तरी एके काळी लोत्रेक घराण्याची फ्रान्समधल्या तुलूझ या बऱ्याच मोठ्या प्रांतावर सत्ता होती. त्यांच्या ताब्यातील जहागिरीच्या प्रचंड महसुलामुळे त्यांच्याकडे अमाप संपत्ती जमा झाली होती. त्यामुळे त्यांचा तोरा अजून थोडाफार शिल्लक होता. निरनिराळी घराणी, त्यांच्या अखत्यारीतील वेगवेगळे प्रांत, सध्याच्या घराण्यांतील आपापसातील नातेसंबंध, तुलूझ लोत्रेकांची वंशावळ, त्यातील ऐतिहासिक पुरुषांची कामगिरी वगैरे बरीच तपशीलवार माहिती त्यांनी हेन्रीला सांगितली. काउंट, ड्युक, मार्क्वेज वगैरे विविध पदव्यांचे अर्थ, त्यांचा अधिकार, दरबारी रीतिरिवाजातील बारीकसारीक तपशील, चमत्कारिक प्रथा या सगळ्या गोष्टी सद्य परिस्थितीत कितीही कालबाह्य झाल्या असल्या तरीही त्या सांगताना ते अगदी रंगून गेले होते. झोपेमुळे हेन्रीचे डोळे मिटत होते तरीही त्यांनी त्याला मोठ्या आग्रहाने आपल्या बंदुका, पिस्तुले, तलवारी, पदके, मानचिन्हे वगैरे गोष्टींचा संग्रह मोठ्या प्रौढीने दाखवला.

                     

मुलँ रूज

मनोगत

तुलूझ लोत्रेकच्या जीवनावर आधारीत पीएर ल मूर याने लिहीलेली मुलँ रूज ह्या कादंबरीचे हे स्वैर रूपांतर. पीएर ल मूर हा फ्रेंच लेखक. दुसऱ्या महायुध्दानंतर त्याने अमेरीकेत स्थलांतर केले. तो पर्यंतचे त्याचे सगळे लिखाण फ्रेंचमध्ये आहे. पण अमेरीकेत आल्यानंतर त्याने इंग्रजीतून लिहायला सुरवात केली. मुलँ रूज ही त्याची इंग्रजीतील पहिली कादंबरी. ती अतिशय लोकप्रिय झाली. हॉलीवूडमध्ये त्या कादंबरीवर त्याच नावाने दोन चित्रपटही निघाले.

हेन्री तुलूझ लोत्रेकचा जन्म फ्रान्समधील एका प्रख्यात राजघराण्यात झाला होता. ऐन शैशवात एका विचीत्र आजाराची शिकार झाल्याने त्याच्या कंबरेखालील शरीराची वाढ खुंटली. यौवनात प्रवेश करण्यापूर्वीच त्या मौजमस्तीला तो पारखा झाला. चित्रकाराचा पेशा घराण्याच्या इतमामाला शोभेसा नसला तरी हेन्रीने घरच्यांच्या विरोधाला न जुमानता आपला हट्ट पूरा केला. त्यासाठी तो पॅरीसच्या प्रतिष्ठीत वस्तीतील आपले निवासस्थान सोडून शहरा बाहेरील मोंमार्त्र या गरीब वस्तीत रहायला जातो. आपल्या तोलामोलाच्या राजघराण्यातील जगापेक्षा मोंमार्त्रमधील कष्टकरी, सर्कस व नाटकातील कलाकार, नाईट क्लबमध्ये नाचणाऱ्या मुली, रस्त्यावर भटकणाऱ्या गावभवान्या यांच्या विश्वात तो समरसून रममाण होतो. हे जीवन जगतानाच आपल्या कलेत त्याचे चित्रणही करत होता. आपल्या सभोवतालच्या रंगील्या निशाजीवनाची त्याने केलेल्या पेंटींग्जनी त्याला आधुनिक चित्रकलेच्या प्रवाहात स्वत:चे स्थान कसे मिळवून दिले, त्याची ही कहाणी.

मुलँ रूजचे मी केलेले रूपांतर लोकवाङमयगृहाने २०११ मध्ये अगोदरच प्रसिद्ध केले होते. मून अँड सिक्सपेन्सला मिळालेला प्रतिसाद बघून आता मुलँ रूज सुद्धा ब्लॉगवर प्रसिद्ध करत आहे.

माधूरी पुरंदरे यांना लस्ट फॉर लाईफ या कादंबरीचा अनुवाद करून व्हिन्सेंट व्हॅन गॉगचा परिचय मराठी वाचकांना अगोदरच करून दिला आहे. मून अँड सिक्सपेन्स आणि मुलँ रोज मराठीत आणल्याने पॉल गोगँ आणि तुलूझ लोत्रेक या त्याच कालखंडातील दोन महान चित्रकारांचा परिचय होईल. युरोपच्या सहलीवर जाणाऱ्यांनी या कादंबऱ्या वाचल्या तर त्यांना युरोपच्या कला-संस्कृतीचीही ओळख होऊन स्थलदर्शन करतानाचा आनंद द्विगुणित होईल अशी आशा करतो.

२३ सप्टेंबर २०१८, पुणे

फ्रेंच राज्यक्रांती आणि इंग्लीश भाषा

इंग्लीश ही जर्मन भाषाकुळातील तर फ्रेंच ही लॅटीन भाषाकुळातील भाषा आहे. पण इंग्लीशने शेकडो वर्षांपासून फ्रेंच भाषेतून भरपूर उसवानवारी केलेली आहे, आणि ही उसनवारी पुढील शेकडो वर्ष चालू राहील. आज मितीला जवळ जवळ ३० टक्के इंग्लीश शब्दांचं मूळ फ्रेंचमधे सापडतं. फ्रेंच लोक म्हणतातच इंग्लीश ही जवळपास फ्रेंचच आहे, फक्त उच्चार वाईट आहेत एवढं सोडलं तर. या उलट इंग्लीश लोकांच्या मते इंग्लीशमधले बहुतेक अपशब्द हे फ्रेंचमधून आले आहेत कारण फ्रेंच भाषा तशी अशीष्टच आहे. कदाचित हे खरं ही असेल. रस्त्यावर निर्माण झालेल शब्द फार चटकन स्विकारले जातात. अर्नेस्ट गोवर यांनी म्हटलंच आहे ‘Today's slang becomes tomorrow's jargon and day after tomorrow's King's English’

एका भाषेतून दुसऱ्या भाषेत शब्दांची देवाण घेवाण सतत चालू असते. पण जेव्हा जगात फार मोठ्या घटना घडतात तेव्हा या प्रक्रियेला जोर येतो आणि ज्या प्रदेशात जी घटना घडलेली असते त्या घटनांचा अर्थ व्यक्त करणारे शब्द जर दुसऱ्या भाषेत नसतील तर ती घटना समजून घेण्यासाठी ते शब्द आयात करण्यावाचून गत्यंतर नसते. इंग्लीश भाषेत वेगवेगळ्या कालखंडात आलेले शब्द तपासून पाहिल्यास त्यात जगाच्या इतिहासाचं प्रतिबिंब पडलेलं आढळून येईल.

दुसरे महायुद्ध: genocide, quisling, crash-landing, debrief, cold war

१९५० चे दशक: cold war, countdown, cosmonaut, sputnik, beatnik

१९६० चे दशक: fast food, jetlag, fab, Watergate

व्हिएतनाम युद्ध: bong, credibility gap

पण फ्रेंच राज्याक्रांती एवढा प्रचंड परिणाम दुसऱ्या कोणत्याही घटनेचा झाला नसेल. जीवावर उदार झालेला सामान्य माणूस हातात कुदळ फावडी घेऊन पॅरीसच्या रस्त्यांवर लढायला उतरला होता. प्रत्येक नवी घटना, नवा विचार, नवी कल्पना इंग्लीश भाषिकांना समजून घेण्यासाठी सरळ फ्रेंच शब्दांची उसनवारी केल्याशिवाय भागणारं नव्हतं. क्रांतीकाळातील प्रत्येक वादळी घटना, कलाटणी, शिरच्छेद आणि क्रांतीकारांची भाषणांची बातमी ब्रिटनमध्ये तीन चार दिवसांनी पोचत असे. त्यावेळी इंग्लीशमध्ये आलेल्या फ्रेंच शब्दातून क्रांतीचा इतिहास दिसून येतो.

१७८९­: aristocrat; १७९२: capitalist, regime, emigrant, immigrant

१७९३: disorganized, demoralized, guillotine; १७९५: terrorism; १७९१: tricolore

फ्रेंच राज्यक्रांतीमुळे कुप्रसिद्ध झालेल्या गिलोटीन या शब्दाची आणखी एक गंमत आहे. हे नाव डॉ.गिलोटीन यांच्या नावावरून पडले हे जरी खरं असलं तरी त्याचा शोध त्यांनी लावला नव्हता. वास्तविक त्यांचा मृत्युदंडाच्या शिक्षेला ठाम विरोध होता. गिलोटीन नक्की कोणी शोधलं हे सांगणं कठीण आहे. हार्प्सिकॉर्ड हे वाद्य बनवणाऱ्या एका जर्मन कारागिराला हार्प्सिकॉर्डच्या आकारावरून गिलोटीनची रचना सुचली आणि त्यावरून त्याने क्षणार्धात शिरच्छेद करण्याचं यंत्र तयार केलं असा एक प्रवाद आहे. हार्प्सिकॉर्डचे सूर जुळवताना शिरच्छेदाची कल्पना त्याच्या मनात कशी आली असावी हे कळायला काही मार्ग नाही. क्रांतीच्या पूर्वी फ्रान्समध्ये मृत्युदंडाची शिक्षा देताना फासावर लटकवून दिली जात असे. मृत्युदंडाची शिक्षा फर्मावलेली अभागी व्यक्त्ति जर राजघराण्यातील किंवा समाजातील एखादी प्रतिष्ठीत असामी असेल तर त्या व्यक्त्तिला ही शिक्षा भोगण्यासाठी यासाठी फाशी किंवा शिरच्छेद असा पर्याय उपलब्ध असे. शिरच्छेद कमी यातनादायक असतो असा निष्कर्ष त्याकाळी कोणत्या आधारावर काढला असावा हे कळत नाही. पण त्यामुळे क्रांतीकारकांच्या अनेक मागण्यांमध्ये सामान्य माणसालासुद्धा शिरच्छेदाची शिक्षा मागण्याचा हक्क आहे ही एक महत्वाची मागणी होती. या साठी क्रांतीकारकांनी जी एक समिती नेमली होती तिचे प्रमुख डॉ.गिलोटीन होते. त्यांच्या शिफारसीवरून गरीब बिचाऱ्या सामान्य माणसांना शिरच्छेदाचा हक्क मिळाला आणि क्रांतीनंतर लगेचच बऱ्याच जणांची मान गिलोटीनखाली आली.

फ्रेंच ही जशी क्रांतीची भाषा आहे तशीच ती रोमान्सची ही भाषा आहे. कारण फ्रेंच हे स्वभावतःच रोमँटीक असतात. प्राचीन काळी रोमन साम्राज्य नावाचं एक मोठं साम्राज्य होतं आणि रोम मध्ये रहाणारे रोमन लोक त्यावर राज्य करत असत. त्यांची भाषा लॅटीन होती. त्या भाषेत खूप मोठे लेखक होऊन गेले आणि त्यांनी विवीध विषयांवर लेखन केलं हे जरी महत्वाचं असलं तरी त्याहून महत्वाचं म्हणजे त्यांचे सैन्य हे त्याहून मोठे आणि बलाढ्य होतं. रोमन सम्राटांनी त्याकाळच्या ज्ञात जगात मोठ मोठी युद्धे करून कत्तली आणि संपत्तीची लूट करता करता नकळत लॅटीनच्याही प्रसाराला हातभार लावला. पण साम्राज्य कोलमडतात आणि साम्राज्याच्या विनाशा पाठोपाठ साम्राज्याची भाषाही बदलते. इंग्लीशचा आद्य लेखक चॉसरचं उदाहरण घ्या. चॉसरने जे इंग्लीश लिहलं आहे ते आज जरी वाचता आलं तरी त्याचा अर्थ लावण्यासाठी त्यावेळच्या भाषेचा अभ्यास असावाव लागतो.

रोमन आणि त्यांच्या लॅटीनचंही तेच झालं. हे एकाएकी झालं नाही. अगदी हळू हळू त्यांची भाषा बदलत गेली. इतकी की रोममधील कोणालाही त्यांच्या त्या थोर लेखकांनी लिहीलेलं एक अक्षरही समजेनासं झालं. त्यामुळे जुनी भाषा आणि रोमच्या रस्त्यावर बोलली जाणारी प्रचलित भाषा यातील फरक कळण्यासाठी त्यांनी या नव्या भाषेला Romanicus असं नाव दिलं. रोमन साम्राज्या बरोबरच रोमन संस्कृतीही विलयाला गेली आणि युरोपातील अंधारयुगाचा प्रारंभ झाला. लॅटीन आणि रोमॅनीकस मधली दरीही वाढत गेली. पण लॅटीन नष्ट होण्यापासून वाचली. कारण चर्च आणि उच्च शिक्षण अशा संस्थात्मक पातळीवर तिचं जतन झालं आणि अभिजात भाषा हे स्वरूप लॅटीनला मिळालं. जर कोणाला पोप, प्राध्यापक किंवा तत्वज्ञ वगैरे मंडळींनी दखल घ्यावी असं काही लिहायचं असेल तर ते लॅटीन मधूनच लिहावं लागे. अगदी १६८७ मध्ये सुद्धा न्युटनला त्याचा प्रिन्सिपिया मॅथेमॅटीका हा ग्रंथ लिहीण्यासाठी लॅटीन भाषेची निवड करावीशी वाटली. त्यानंतरच त्याला महत्व प्राप्त झालं.

पण सर्वसामान्य लोकांना ख्रिस्त पुराण, गणिती शास्त्रे, तत्वज्ञान वगैरे विषयांवरील पुस्तके वाचण्यात मुळीच रस नव्हता. त्यांना शूर सरदार व संकटात सापडलेल्या सुंदर तरूणी किंवा आग ओकणारे ड्रॅगॉन यांच्या कथांमध्ये जास्त रस होता. आणि या विषयांवर जे खंडणीभर वाङ्गमय लिहीले जात होते त्यांची भाषा Romanic होती. येथे us ही अक्षर गाळली गेली. या रोमॅनीक भाषेचं स्वरूप स्पेन, पोर्तूगाल, फ्रान्स, रोमानिया असं प्रदेशानुसार भिन्न भिन्न होत गेलं. त्या त्या प्रदेशात बोलल्या जाणाऱ्या भाषेला पोर्तूगीज, स्पॅनीश, फ्रेंच, रोमानीयन अशी नावे मिळाली पण एकून या भाषा रोमॅनीक भाषा म्हणूनच ओळखू लागल्या. आणि त्या भाषेतील शूर देखणे सरदार व त्रस्त सुंदरींच्या गोष्टी सांगणारं साहित्यसुद्धा रोमॅनीक. एकूण प्रवास Romanicus>Romanic>Romance असा झाला. 

जयंत गुणे, ९६१९०१६३८५

jayant.gune@gmail.com

संदर्भ – ‘The Etymologicon – A Circular Stroll Through the Hidden Connections of the English Language, First published by - Icon Books Ltd, Distributed in India - Penguin’