व्युत्पत्ती आणि इतिहास

आज ज्यांना आपण ब्रिटीश बेटे म्हणून ओळखतो तेथे एके काळी सेल्ट नामक लोक रहात होते. आणि ते सेल्ट असल्यामुळे ते सहाजिकच त्यांच्या मातृभाषेत म्हणजे सेल्टीक भाषेत बोलत असत. त्यांना इंग्लीशचा गंधही नव्हता. कारण तेव्हा इंग्लीश भाषा अस्तित्वातही नव्हती. या सेल्ट लोकांना आपल्या शरीरावर जागोजागी रंगवून किंवा टॅटू गोंदवून घ्यायची खूप हौस होती. त्यांच्या या सवयीमुळे प्राचीन ग्रीक त्यांना प्रिटानोई म्हणजे शरीरावर टॅटू काढणारे लोक असे संबोधत. या प्रिटानोईवरून त्या कायम धुक्या पावसात गुरफटलेल्या बेटांना ब्रिटन हे नाव पडलं. या ठिकाणी एक गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे की आपण ज्या भूप्रदेशाला आज इंग्लंड म्हणून ओळखतो ते नाव त्याकाळी प्रचलित नव्हतं.

 इसवी सन चारशेच्या सुमारास डेन्मार्कमधून अँग्लीस लोकांचं ब्रिटीश बेटांवर आगमन झालं. त्यांनी या नवीन प्रदेशाला अँग्ल-लँड किंवा इंग्लंड असं म्हणायला सुरवात केली. त्यांच्या पाठोपाठ आजच्या फ्रान्समधील सॅक्सनी प्रांतामधून सॅक्सन लोक ब्रिटीश बेटांवर वसाहतीसाठी स्थलांतर करू लागले. आणि या दोन्ही लोकांच्या संपर्कातून जी भाषा उत्क्रांत झाली ती म्हणजे आज जिला आपण इंग्लीश म्हणून ओळखतो ती ज्या भाषेपासून उत्क्रांत झाली ओल्ड इंग्लीश भाषा.

लवकरच या नवस्थलांतरीत लोकांना आल्फ्रेड द ग्रेट नावाचा एक राजा मिळाला. हा मूळात फक्त सॅक्सनीमध्ये राहणाऱ्या लोकांचा राजा होता. त्याने स्वतःला अँग्लो-सॅक्सन राजा म्हणून घोषित करून घेतले. पण या मधल्या तीन चारशे वर्षांच्या कालावधीत मूळच्या सेल्ट लोकांचं काय झालं. या सगळ्या भानगडीत ते कुठे नाहिसे झाले?

या प्रश्नाचं उत्तर कोणालाच नीटसं ठाऊक नाहीय. यात दोन मतप्रवाह आहेत. एक भाषा शास्त्रज्ञांचा दुसरा इतिहास तज्ञांचा.

ज्यावेळेला एक लोक समूह दुसऱ्या लोक समूहावर आक्रमण करून त्यांचा भूप्रदेश व्यापतो तेव्हा जेते आणि जित या दोघांच्याही भाषेवर परिणाम होत असतो. त्याला नाईलाज असतो. जेत्यांनी कितीही प्रयत्न केला, कत्तली, अत्याचार केले तरी पराभूत लोकांच्या समूहाचं त्यांच्या अवती भवती असलेलं अस्तित्व त्यांना पुसून टाकणं अशक्य असतं. आक्रमकांना जितांच्या भाषेची त्यांच्यावर हुकमत गाजवण्यासाठी म्हणून का होईना थोडी फार तरी माहिती असावी लागते. शिवाय जिंकून घेतलेल्या प्रदेशातील बऱ्याच गोष्टी त्यांना अपरिचित असतात, त्यांचं वर्णन करण्यासाठी त्यांच्या भाषेत शब्द नसतात.

ब्रिटीशांच्या भारतातील राजवटीचं उदाहरण घेऊ. भारतावर ब्रिटीशांनी जेमतेम दिडशे वर्ष राज्य केलं असेल. पण या कालावधित त्यांच्या भाषेतून किती शब्द त्यांनी घेतले पहाः ’शांपू, बंगलो, जुगरनॉट, मूंगूस, खाकी, चटणी, बँगल, पंडित, बँडाना, डिंगी’ वगैरे असंख्य शब्द आज इंग्लीश भाषेचा अविभाज्य भाग झाले आहेत. भारतातून जी संपत्ती त्यांनी लूटून आपल्या बेटांवर नेली त्यातील संपत्ती केव्हाच लयाला गेली असेल पण आज फक्त शब्द तेवढे टिकून उरले आहेत. ब्रिटीश साम्राज्य लयानंतर वसाहतींची आर्थिक लूट बंद झाली असली तरी शब्दसंपत्तीची लूट अजूनही चालू आहे. एवढेच नव्हे इंग्रजी मातृभाषा नसलेले लोकसमूह तर संपूर्ण नव्या शब्दांची भर इंग्रजी भाषेत दर वर्षी घालत आहेत. त्यातील कित्येक शब्दांच मूळ त्यांच्या स्वत:च्या मातृभाषेतही सापडणार नाही.

मग असं असेल तर त्या सेल्ट लोकांपासून अँग्लो-सॅक्सन लोकांनी किती शब्द घेतले असावेत? ते तर शेकडो वर्षं एकमेकांच्या शेजारीच रहात होते. Valley या अर्थाने सेल्टीक भाषेतील combe हा शब्द आहे. आणि tor या सेल्टीक शब्दाचा अर्थ rock किंवा hill. आणखी शोधलं तर cross हा शब्द  मूळ सेल्टीक असण्याची शक्यता आहे. पण तो शब्दसुद्धा नंतर दहाव्या शतकात आयरीश मिशनऱ्यांकडून इंग्लीश भाषेत आला. आणखी एक उदाहरण ...

बस्स एवढेच. सांगता येण्यासारखं आणखी एकही उदाहरण शोधूनही सापडत नाही. यावर शब्द खूप आहेत पण त्यांची नोंद सापडत नाही असंही कोणी म्हणू शकेल. मांडायला एक मुद्दा म्हणून हे ठीक आहे. ज्यांना जिंकून घेतलं त्या जितांच्या मूळ सेल्टीक भाषेतील एकही शब्द आपल्या भाषेत न घेता अँग्लो-सॅक्सन लोकांना त्यांच्यावर शेकडो वर्ष राज्य कसं करता आलं हे एक आश्चर्यचं म्हणावं लागेल.

भाषाशास्त्रिय दृष्टया हे आक्रमण नसून कत्तल आहे. एक प्रकारे संपूर्ण वंशविच्छेद म्हणता येईल अशी भीषण कत्तले-आम. कोणतीही कत्तल ही वाईटच. पण कितीही सार्वत्रिक कत्तल असली तरी कमीत कमी ouch, stop, no या अर्थाचे सेल्टीक शब्द जुन्या इंग्लीश भाषेत सापडायला हवेत. पण तसा एक ही शब्द शोधून सापडत नाही हे फार भयंकर आहे.

पण इतिहासकारांना हे मुळीच पटत नाही. त्यांना पुरावा पाहिजे. ते म्हणतात कत्तली झाल्या असतील तर कुठे तरी त्याचे पुरावे, सामुहीक दफन केलेली ठिकाणं, साहित्यातील नोंदी काहीतरी सापडलं पाहिजे. या कत्तलींबद्दल तसे काहीही पुरावे सापडत नाहीत. त्यांचं म्हणणं तसं बरोबर आहे. इतिहासाला पुरातत्व शास्त्रानुसार पुरावे द्यावे लागतात. या कत्तलींविषयी कोणत्याही नोंदी, अगदी ऐकीव माहितीसुद्धा उपलब्ध नाही. संशयास्पद म्हणता येईल असा सुद्धा एकही पुरावा सापडत नाही.

त्यामुळे भाषाशास्त्रज्ञांना जेथे सामुहिक कत्तल किंवा वंशविच्छेद दिसतो तेथे पुरातत्व शास्त्रज्ञांना शांततापूर्ण सहजीवन दिसतं. हे थोडं विचित्र वाटतं. व्युत्पत्तीशास्त्राच्या आधारे आणखी एक शक्यता संभवते. हेरफोर्डशायर परगाण्यात Pensax नावाची एक टेकडी आहे. आता Pensax या शब्दाची फोड केल्यास Pen म्हणजे Hill आणि Sax म्हणजे सॅक्सन. यातील Pen हा शब्द सेल्टीक भाषेतून आला आहे. त्या काळी त्या प्रदेशात सॅक्सन लोक त्या टेकड्यांवरील डोंगराळ भागात रहात असावेत आणि सेल्ट खाली खोऱ्याच्या भागात रहात असावेत. त्यामुळे त्या टेकडीला Pensex म्हणजे Hill of the Saxons असं नाव पडलं. याच्या उलट जेव्हा म्हणजे सेल्ट डोंगराळ प्रदेशात रहात होते आणि सॅक्सन खोऱ्याच्या भागात रहात असत तेव्हा त्या टेकड्यांना Saxpen असं नाव पडलं. याचा अपभ्रंश होता होता त्याचं Sixpenny असं झालं.

इसेक्स परगाण्यात Saffron Walden नावाचं एक शहर आहे. यतील Safron त्या प्रदेशात होणाऱ्या केशराच्या शेतीवरून आलं, पण Walden म्हणजे थोडं विचित्र प्रकरण आहे. कारण या सॅक्सन शब्दाचा अर्थ Valley of foreigners असा होतो. हे परदेशी कोण असावेत हे कोडं आहे. कारण सॅक्सन लोक सेल्ट लोकांचा उल्लेख Wealh असा करत. या Wealh वरून Wales हा शब्द आला असावा. पण व्युत्पत्तीशास्त्रानुसार त्याच्या पुढे काही जाता येत नाही.

गावांच्या नावावरून पुरावे शोधायचे म्हटले तर अँग्लो-सॅक्सन आणि सेल्ट लोकांच्या वसाहती शेजारी शेजारीच असाव्यात असं म्हणावं लागेल. पण शतकानूशतके एकमेकांच्या शेजारी राहूनही त्यांचे आपापसात व्यापार, देवघेव, लग्न वगैरे असे कोणतेही सामाजिक संबंध नव्हते. मग त्यांनी एकमेकांच्या वसाहतींना नाव देण्याचा उद्योग का केला असावा. कदाचित एकमेकांचा संपर्क टाळण्यासाठीच तर त्यांनी एकमेकांच्या वसाहतींना नावे दिली नसतील. अगदी विचित्र वाटतं. पण दुसरे काही पुरावेच सापडत नाहीत.

गावांच्या नावाची फोड करून इतिहासाचे पुरावे शोधण्यात आणखी एक गंमत होते. आता Pen म्हणजे सेल्टीक भाषेत Hill हे आपण पाहिलेच आहे. कलौघात या Pen चा अर्थ लोक विसरले आणि त्याचा अर्थ स्पष्ट होण्यासाठी hill या अर्थी जुन्या इंग्लीश भाषेतील hull हा शब्द चिकटवून त्याचं Penhul असं नामकरण झालं. पुढे त्याचाही अपभ्रंश होऊन Pendle असा शब्द प्रचलित झाला. नंतरच्या काळात अपभ्रंशामुळे मुळ अर्थ विसरला गेला आणि मग अर्थ स्पष्ट होण्यासाठी त्याच्यापुढे आधुनित इंग्लीश मधील hill हा शब्द जोडला गेला. Pendle hill. या नावाची आपल्याला फोड करायची झाली तर hill hill hill अशी करावी लागेल. इंग्लंडमधील अश्या कित्येक नद्या, टेकड्या, गावांच्या नावांची फोड केली तर आपल्याला सेल्ट, सॅक्सन, ओल्ड इंग्लीश आणि मॉडर्न इंग्लीश या भाषेतील एकाच अर्थाचे शब्द एकमेकांपुढे जोडलेले आहेत असं आढळून येतं.

याचा ऐतिहासिक अर्थ काय असावा. एखाद्या प्रदेशातील मूळ रहिवाशांची भाषा न शिकता त्या प्रदेशातील लोकांना हाकलून दिल्याने त्या प्रदेशातील मुळच्या प्रादेशिक नावांचा अर्थ लुप्त होतो. त्यामुळे तो अर्थ स्पष्ट होण्यासाठी मूळ शब्दाला आक्रमकांनी आपल्या भाषेतील शब्दाची जोड दिली. अँग्लो-सॅक्सन आणि सेल्ट लोकांचं काय झालं याचे निश्चित पुरावे आपल्याला कधीच सापडणार नाहीत. कदाचित कत्तली झाल्या असतील किंवा दोन्ही जमातींनी शांततापूर्ण सहजीवनाने एकमेकांना सामावून घेतलं असेल. इतिहासातील काही कालखंड आपल्याला नेहमी अज्ञात रहातात. जर आपण आणखी मागे जाऊन पाहिलं तर इतिहास हा आक्रमणे आणि लुटालुट यांनी भरलेला दिसेल. ख्रिस्तपूर्व सहाव्या शतकात सेल्ट लोकांनी ब्रिटनमधील मूळ स्थानिक लोकांवर आक्रमण केले. पहिल्या शतकात युरोपच्या किनाऱ्यावरून अँग्लो-सॅक्सन आले. नंतर स्कँडिनेव्हियामधून अधिक लढाऊ आणि विध्वंसक असे व्हायकिंग आले. प्रत्येक आक्रमक आपल्याबरोबर तलवारी आणि त्यांची भाषा घेऊन आले. स्थानिक भाषेतील अनेक शब्द त्यांनी आपल्या भाषेत उचलले. जिंकलेल्या प्रदेशातील गावे, नद्या-नाले, डोंगर वगैरेनां त्यांनी स्वतःच्या भाषेतील नावे दिली. इतिहासात घडून गेलेल्या प्रत्येक गोष्टीबद्दल शोक करणं किंवा राग धरून बसणं फार शहाणपणाचं नसतं.

शब्दांशी खेळत खेळत, विविध विषयांना चौफेर स्पर्श करत असा मनोरंजक धांडोळा मार्क फोरसिथ नावाच्या एका लेखकाने त्याच्या ‘The Etymologicon – A Circular Stroll Through the Hidden Connections of the English Language, First published by - Icon Books Ltd, Distributed in India - Penguin’ या पुस्तकात घेतला आहे. व्यासंग आणि बहुश्रुतततेला नर्म विनादाची जोडमिळाल्यामुळे व्युत्पत्तीशास्त्रासारख्या विषयावरील पुस्तक सर्वसामान्य वाचकांसाठी रंजक झाले आहे. इंग्रजीमधून लिखाण करणाऱ्यांच्या संग्रही असावीत अशी याच लेखकाने लिहीलेली ‘The Horologicon’ आणि ‘The Elements of Eloquence’ ही पुस्तकेही तेवढीच रंजक झाली आहेत.

मून अँड सिक्सपेन्स - उपसंहार

ह्या कादंबरीत मॉमने सत्य, ऐकीव आणि कल्पित यांचे अद्भूत मिश्रण केले आहे. विकीपिडियावर पॉल गोगँचे संक्षिप्त चरित्र उपलब्ध आहे. या कादंबरीत मॉमने गोगँच्या चरित्रापासून खूपच फारकत घेतली आहे हे खरं असलं तरी विकीपिडिया नियमित अपडेट होतो आणि मॉमला 1919 साली बऱ्याच अंशी ऐकीव माहितीवर अवलंबून रहावे लागले याचे भान वाचकांनी ठेवले पाहिजे. मॉम जेव्हा एखाद्या चित्रकाराचा किंवा चित्राचा उल्लेख करतो तेव्हा त्याचा उद्देश कादंबरीतील त्याचे प्रतिपादन अधिक स्पष्ट करणे हा असतो. मॉमने उल्लेखल्लेय् चित्रकारांचा आणि चित्रांचा परिचय असल्याशिवाय त्याने उपमा, उत्प्रेक्षा आणि व्यंजना हा प्रकार किती प्रभावीपणे हाताळला आहे हे कळणे कठीण जाईल. मूळ कादंबरीत फोटो दिलेले नव्हते. पण आता इंटरनेटमुळे जिज्ञासू वाचकांना ते संदर्भ बघणे शक्य आहे. त्यात माझीही थोडीशी भर घालून विकीपीडिया पब्लिक डोमेनवरून मी ब्लॉगवर उद्धृत केले आहेत. माझी भर कोणती आणि मॉमने मूळ उल्लेख केलेले कोणते हे कादंबरी वाचताना सहज कळून येईल. पेंटीग देताना मी त्याचा कोणताही खुलासा किंवा टीप न दिलेली नाही, ती आता कादंबरीच्या शेवटी देत आहे.

1.  कादंबरीतील कथानकाचा काळ हा साधारण एकोणीसाव्या शतकाचा उत्तरार्ध (1870 ते 1900) आणि लेखनकाळ हा 1919 हा आहे हे कादंबरीतील आशयाचं आकलन होण्यासाठी अतिशय महत्वाचं आहे.

2.   प्रकरण 2 – मला वेलाक्वेजपेक्षा (1599-1660) एल ग्रेको (1541-1614) आवडतो – यात एल ग्रेकोची पेंटींग पाहिली की लक्षात येईल की एल ग्रेको, वेलास्क्वेझपेक्षा मागच्या पीढीतील असूनही त्याची शैली कशी आधुनीकतेकडे झुकणारी होती. पिकासोलासुद्धा ओल्ड मास्टर्सपैकी एल ग्रेको सगळ्यात जास्त आवडायचा. पिकासोच्या काही पेंटींगवर एल ग्रेकोचा प्रभाव जाणवतो. एल ग्रेकोचा प्रभाव तीनशे वर्षानंतर उदयाला आलेल्या नवचित्रकारांवर दिसून येतो यातच त्याचं महानपण आहे. पिकासोवर एल ग्रेको प्रमाणे गोगँचाही खूप प्रभाव होता. पिकासोच्या  Les Demoiselles d'Avignon  (1907) या सुप्रसिद्ध पेंटींगवर गोगँचा प्रभाव दिसून येतो. Please click underlined link to view

3.  प्रकरण 19 - स्ट्रोव्हला ब्लांशला बघून शेदाँच्या पेंटींगची आठवण होते कारण शेदाँची बेनेडिसिते आशिर्वाद या मालिकेतील घरगुती प्रसंगावर आधारित पेंटींग.

4.    प्रकरण 39 – येथे वेलास्क्वेजचं इनोसंट एक्स – यथार्थदर्शन शैलीतील पेंटींग. वेलास्क्वेजने राजे महाराजे, पोप वगैरे उच्चपदस्थांची पेंटींग केलेली आहेत. वेलास्क्वेज हा त्या काळचा एक महान चित्रकार होताच पण दोनशे वर्षांनीही तीच शैली घोटवून पेंटींग करण्यात नवनिर्मीती, नाविन्य ते कोणते असं मॉमला येथे सुचवायचं आहे. शेदॉँची (1791) पेंटींग म्हणजे आपल्या य. गो. जोशींच्या शैलीत 1970 मध्ये सुद्धा लिहीण्यासारखं आहे.

5.  प्रकरण 42 – एदुआर्द मानेची लंशन ऑन ग्रास आणि ऑलिंपिया या पेंटींगवर अश्लील म्हणून झोड उठली होती. आपल्याकडे ओलेती या ठाकूरसिंगांच्या पेंटींगवर झालेली टीका आणि खटल्याची आठवण व्हावी तसाच हा प्रकार होता. सगळे डोंगर इकडून तिकडून सारखेच असं म्हणतात त्याची प्रचिती यावी. अधिक माहितीसाठी चिन्हचा नग्नता हा विशेषांक वाचावा.

6.  प्रकरण 44 – क्लॉद मॉने (1840-1926) हा या कादंबरीतील समकालीन चित्रकार. हा इंम्प्रेशनीझमचा पितामह म्हणून ओळखला जातो. स्ट्रोव्ह जेव्हा मला मॉने आवडतो असं म्हणतो तेव्हा त्याला चिडवण्यासाठी म्हणून स्ट्रिकलँड मुद्दाम होऊन त्याच्या मागच्या पिढीतील विंटरहॉल्टर (1805-1873) मला आवडतो असं म्हणतो. म्हणजे 1970 साली एखाद्याने तुला किशोर कुमार आवडतो का असं विचारल्यावर मला पंकज मलिक आवडतो असं म्हणण्यासारखं आहे. लेखकाला पॉल गोगँ आणि एल ग्रेकोमध्ये साम्य आहे असं वाटतं तर स्ट्रिकलँडला ब्रुघेल द एल्डर आवडत असतो. चित्रांचे विषय आणि चित्रप्रतिमा यांचा विचार केला तर ताहितीत गेल्यानंतर गोगँच्या शैलीमध्ये कोणता बदल होणार आहे याची चाहूल लेखकाला यातून सूचित करायची आहे.

7.  प्रकरण 49 - ह्या पेंटींगमधल्या दोन मुलींनी डोक्यात तिअरची फुलं घातलेली आहेत. ताहितीयन प्रथेप्रमाणे लग्नाला आलेल्या तरूणी डोक्यात तिअरची फुले घालून सजतात. गोगँने हे पेंटींग त्याच्या हयातीत एका प्रदर्शनात पाठवताना त्याची किंमत फक्त १५०० फ्रँक एवढी ठेवली होती. पण तरीही त्याकाळी ते विकले गेले नाही. शेवटी १९१७ मध्ये जिनीव्हा मधील एका प्रदर्शनात स्टॅचेलीन नामक युरोपियन संग्राहकाने ते विकत घेतले. शंभर वर्षांनी २०१५ मधील एका लिलावात त्याच्या वारसदारांनी ते विकायला काढले तेव्हा एका अरब शेखने (कतार म्युझियम) ते २१० दशलक्ष यूएस डॉलरला विकत घेतले. एखाद्या पेंटींगला तो पर्यंत मिळालेली ती सर्वोच्च किंमत होती.

8.  प्रकरण 56 - गोगँ सिम्बिलिस्ट चित्रकारांमधील एक प्रमुख चित्रकार होता. तसेच पुढे प्रिमिटीव्हीजम आणि सिन्थेसिस्ट या नावाने ओळखू लागलेल्या शैलींचा तो प्रणेता होता. Where Do We Come From? What Are We? Where Are We Going? ही पॉल गोगँची सर्वात महत्वाची आणि गाजलेली दृष्टांतात्मक कलाकृती. ह्या प्रचंड आकाराच्या पेंटींगमध्ये पॉल गोगँला जे काही सांगायचे होते ते त्याने सांगितल आहे असं त्याने स्वत:च लिहून ठेवले आहे. हे पेंटींग करून झाल्यावर माझा मृत्यु होईल असं त्याने जाहीर केलं होतं. पॉल गोगँच्या इतर महत्वाच्या पेंटींग विषयी अधिक माहिती माझ्या ब्लॉगवरील नेव्हरमोअर (मौज दिवाळी 2014) या लेखामध्ये मिळेल. Please click  underlined link to view

मून अँड सिक्सपेन्स – ५८

ताहितीतून जायची माझी वेळ आली. बेटावरच्या प्रथेप्रमाणे ज्या व्यक्तिंशी माझा परिचय झाला होता आणि संबंध आला होता त्या सर्वांनी मला काहीना काही तरी अहेर केला. नारळाच्या झावळ्यांनी विणलेल्या टोपल्या, गवती चटया, शोभेचे पंखे. तिअरने मला तीन मोती आणि स्वत:च्या गुबगुबीत हातांनी केलेला पेरूचा गोड मुरांबा दिला होता. वेलिंग्टनहून सॅन फ्रॅन्सिस्कोला टपाल घेऊन जाणाऱ्या बोटीचा ताहितील चोवीस तासांचा मुक्काम आटोपल्यावर परत जाताना भोंगा वाजवला. तिअरने मला तिच्या भरदार छातीशी घट्ट मिठी मारली आणि तिचे लालचुटुक ओठ माझ्या ओठांवर टेकले. तिच्या डोळ्यात पाणी तरळलं. आमची बोट लगून मधून बाहेर पडली. खडकांच्या रांगांमधून मोठ्या कौशल्याने सुकाणू हाकत खुल्या समुद्रात आली आणि मला दाटून आलं. वातावरणात अजूनही जमिनीवरचा सुखद सुगंध दरवळत होता. ताहिती खूप दूर आहे. मला कधीही परत यायला मिळणार नाही याची मला खात्री होती. माझ्या आयुष्यातील एक प्रकरण संपलं आणि मला अटळ मृत्यु जवळ आल्यासारखं वाटलं.

मी एका महिन्यात लंडनला पोचलो. माझी निकडीची कामं आटोपली. मिसेस स्ट्रिकलँडला तिच्या नवऱ्याच्या आयुष्यातील शेवटच्या वर्षांची माहिती जाणून घेण्यात रस असेल असं मला वाटलं. म्हणून मी तिला पत्र लिहीलं. युद्धापूर्वी बऱ्याच वर्षात आमची भेट झाली नव्हती म्हणून टेलीफोनच्या डिरेक्टरीतून मी तिचा पत्ता मिळवला. तिने भेटीची वेळ दिली. मी कॅम्पडेन हिलवरच्या तिच्या छोट्या घराचा पत्ता शोधून काढला. ती आता साठ वर्षांची झाली होती, पण तिचं वय दिसून येत नव्हतं. कोणालाही ती फार तर पन्नास एक वर्षांची वाटली असती. तिचा चेहेरा लहान होता, त्यावर फारशा सुरकुत्या नव्हत्या. अशा चेहेऱ्याच्या माणसांचं वय दिसून येत नाही. त्यामुळे ती तरूण असताना खूप सुंदर असावी असं वाटायचं. तिचे फारसे न पिकलेले केस तिने व्यवस्थित विंचरले होते. तिने घातलेला काळा गाऊन आधुनिक फॅशनचा होता. तिची बहीण मिसेस मॅक-अँड्र्यु तिच्या नवऱ्यापेक्षा दोन वर्ष जास्त जगली होती आणि त्यानंतर तिने तिचा पैसा मिसेस स्ट्रिकलँडच्या नावे केला होता ते ऐकल्याचं मला आठवलं. तिच्या घराची सजावट आणि दरवाजा उघडणाऱ्या शिडशिडीत नोकराणीला बघून तिचं एकंदरीत बरं चालंल असावं असं दिसत होतं.

नोकराणीने मला बैठकीच्या खोलीत नेलं तेव्हा तेथे एक पाहुणा अगोदरच बसला होता. तो कोण आहे हे मला कळलं तेव्हा मला त्याच वेळी बोलावण्यात तिचा काही तरी हेतू असला पाहिजे याचा सुगावा लागला. तेथे आलेल्या अमेरीकन पाहुण्याचं नाव व्हॅन ब्युश्च टेलर असं होतं. मिसेस स्ट्रिकलँडने हसत हसत त्याची माहिती मला दिली.

‘‘आम्ही इंग्लीश लोक अगदी बावळट असतो. मला माफ करा हं, मला तुमच्याबद्दल यांना थोडं सांगायचं आहे.’’ असं बोलून ती माझ्याकडे वळली. ‘‘मि.व्हॅन ब्युश्च टेलर हे एक मोठे अमेरीकन समीक्षक आहेत. यांनी लिहीलेली पुस्तकं आपण जो पर्यंत वाचत नाही तो पर्यंत आपल्या शिक्षणाला काही अर्थ नाही. यांना चार्लींवर काही तरी लिहायचं आहे. त्यासाठी ते माझी मदत मागायला आले आहेत.’’

मिस्टर व्हॅन ब्युश्च टेलर हा एक बारीक चणीचा, हडकुळा आणि टकल्या माणूस होता. त्याच्या निस्तेज चेहेऱ्यावर सुरकुत्या होत्या. त्याच्या मोठ्या डोक्यापुढे त्याचा चेहेरा लहान दिसत होता. तो शांत आणि अतिशय नम्र होता. त्याच्या बोलण्यात न्यु इंग्लंडची झाक होती. त्याच्या आविर्भावावरून तो अगदी शांत प्रवृत्तीचा असावा असं दिसत होतं. हा का बरे स्ट्रिकलँडवर लिहीण्याच्या फंदात पडला असावा असा मला प्रश्न पडला. तिने ज्या हळूवारपणे तिच्या नवऱ्याचा उल्लेख केला होता त्याने माझं कुतुहल चाळवलं. त्या दोघांचं बोलणं चालू असताना आम्ही ज्या बैठकीच्या खोलीत बसलो होतो त्या वरून मी एक नजर फिरवली. काळाप्रमाणे मिसेस स्ट्रिकलँड बदलली होती. अ‍ॅशले गार्डनमधल्या तिच्या घराच्या सजावटीत वापरलेला मॉरीस वॉल-पेपर येथे नव्हता, क्रेटनचे फुलाफुलांचे पडदे गायब झाले होते, भिंतीवर फ्रेम करून लावलेले अरुंडेल प्रिंट नव्हते. त्या ऐवजी तिच्या घराच्या भिंतींना छानपैकी रंग लावलेला होता. तिने घराला लावलेल्या रंगाची छटा प्रचलित व्हायला प्रशांत महासागराच्या दक्षिणेला असलेल्या हजारो मैलावरील एका लहानशा बेटावरचा एक चित्रकार कारणीभूत झाला होता याची तिला कल्पना होती का असा मला प्रश्न पडला. पण त्या प्रश्नाचं उत्तर तिने स्वत:च दिलं.

‘‘काय सुंदर उशा आहेत या,’’ मि.व्हॅन ब्युश्च टेलर म्हणाला.

‘‘तुम्हाला आवडल्या का?’’ ती हसत म्हणाली. ‘‘बाक्स्ट या रशियन डिझाईनरच्या आहेत.’’

आणखी एक गोष्ट होती. बर्लिनच्या एका चित्रविक्रेत्याने छापलेले स्ट्रिकलँडच्या चित्रांचे फ्रेम केलेले प्रिंट भिंतीवर लावलेले होते.

‘‘तुम्ही त्या चित्रांकडे बघत आहात का,’’ माझ्या नजरेकडे बघत ती म्हणाली. ‘‘अर्थात मूळ चित्रं काही मला परवडण्यासारखी नाहीत. कमीत कमी प्रिंट तरी आहेत. प्रकाशकांनी आपण होऊन मला पाठवून दिले. आता त्यावरच मी समाधान मानायचं ठरवलं आहे.’’

‘‘घरात असे प्रिंट फ्रेम करून लावल्यावर किती बरं वाटतं.’’ मि.व्हॅन ब्युश्च टेलर म्हणाला.

‘‘मुळात ते किती सुंदर आहेत.’’

‘‘माझ्या मते शोभादायकता हे कलेच्या महानतेचं प्रमुख लक्षण आहे.’’ मि.व्हॅन ब्युश्च टेलर म्हणाला.

भिंतीवरच्या चित्रात एक नग्न स्त्री मांडीवरच्या मुलाला दुध पाजत होती, त्यांच्या बाजूला गुडघे टेकून असलेल्या मुलगी तिच्या हातालं फुल दुसऱ्या एका मुलाला दाखवत होती. एक सुरकुत्या पडलेली जख्खड म्हातारी त्यांच्याकडे बघत होती. स्ट्रिकलँडने कुटुंबव्यवस्थेचे पावित्र्य त्याच्या दृष्टीतून त्यात दाखवलं होतं. ते चित्र काढण्यासाठी त्याने तारावाओमधल्या आपल्या घराचा उपयोग केला असावा. ती स्त्री आणि मूल म्हणजे आटा आणि त्याचा मोठा मुलगा. मिसेस स्ट्रिकलँडला हे कितपत माहित असेल असा प्रश्न मला पडला.

संभाषण पुढे चालू राहिलं. मिस्टर व्हॅन ब्युश्च टेलरने अडचणीचे वाटतील असे विषय ज्या खुबीने टाळले त्याला तोड नव्हती. एकही असत्य शब्द न बोलता मिसेस स्ट्रिकलँड आडवळणाने तिचे आणि नवऱ्याचे संबंध कसे चांगले होते हे ज्या कौशल्याने सुचवत होती त्याला दाद दिलीच पाहिजे. सरते शेवटी मिस्टर व्हॅन ब्युश्च टेलर जायला उठला. यजमानीण बार्इंशी आदराने वाकून त्याने हस्तांदोलन केलं. औपचारीकतेचं काटेकोर पालन करत त्याने आभार मानले आणि तो निघून गेला.

‘‘तुम्हाला त्याचा कंटाळा तर आला नाही ना,’’ दरवाजा बंद झाल्यावर तिनं विचारलं. ‘‘कधी कधी याचा खूप त्रास होतो, पण काय करणार, चार्ली विषयी जेवढी माहिती मला देता येईल ती देणं मला भाग आहे. एका प्रतिभावान कलाकाराची पत्नी म्हणून ते माझं कर्तव्यच आहे.’’

तिने माझ्याकडे प्रेमाने पाहिलं. वीस वर्षांपूर्वी तिचे डोळे जेवढे सुंदर आणि प्रेमळ होते तेवढेच आजही होते. ती मला मूर्ख तर बनवत नसावी असा मला संशय आला.

‘‘तुम्ही तुमचा व्यवसाय बंद केला असेलच, नाही का.’’ मी विचारलं.

‘‘केव्हाच,’’ तिने एका क्षणात उडवून लावलं. ‘‘तो व्यवसाय मी वेळ घालवायचा एक छंद म्हणून करत होते. माझ्या मुलांनी सांगितलं की तू स्वत:ला उगाच खूप त्रास करून घेत आहेस. त्यांनी मला तो व्यवसाय विकून टाकायला सांगितलं.’’

संसार चालवण्यासाठी आपण कधीतरी कष्ट उपसले होते ही तिला कमीपणा आणणारी गोष्ट ती पूर्णपणे विसरून गेली होती. उच्चकुलीन स्त्रीने दुसऱ्याच्या कमाईवर जगणं यातच तिची इज्जत असते असं तिला मनापासून वाटत होतं.

‘‘आता मुलं आली आहेत,’’ ती म्हणाली. ‘‘त्यांच्या वडिलांच्या आठवणी त्यांना तुमच्या तोंडून ऐकायला फार आवडेल. रॉबर्ट तुम्हाला आठवतो ना? मिलीटरी क्रॉससाठी त्याच्या नावाची शिफारस झाली आहे हे सांगायला मला किती बरं वाटतंय.’’

ती दरवाजात गेली आणि तिने त्यांना बोलावलं. खाकी वर्दीतील एक उंच, देखणा, रूबाबदार तरूण आत आला. त्याचे कपडे अगदी कडक इस्त्रीचे असले तरी त्याचे डोळे लहानपणी होते तसे निर्मळ होते. त्याच्या मागोमाग त्याची बहिण आली. तिच्या आईची आणि माझी ओळख झाली तेव्हा ती ज्या वयाची होती तेवढ्याच वयाची ती असावी. ती दिसायलाही तिच्या सारखीच होती.

‘‘मला वाटतं तुम्हाला फारसं आठवत नसेल,’’ मिसेस स्ट्रिकलँड अभिमानाने म्हणाली. ‘‘माझी मुलगी आता मिसेस रोनाल्डसन आहे. तिचा नवरा गनर्समध्ये मेजर आहे.’’

‘‘त्यांना शिपाईगिरी एवढी आवडते की ते पक्के शिपाईगडी होण्याच्या मार्गावर आहेत. म्हणूनच ते आतापर्यंत फक्त मेजरच राहिले.’’ मिसेस रोनाल्डसन आनंदाने म्हणाली.

ती सैन्याधिकाऱ्याशीच लग्न करेल अशी मला केव्हापासून अटकळ होती. तसं होणं अटळ होतं. अधिकाऱ्याच्या पत्नीत असावे लागतात ते सर्व गुण तिच्यामध्ये होते. ती मनमिळाऊ, चारचौघात वावरणारी होती. पण आपण इतरांसारखे नाही हे ती लपवू शकत नसे. रॉबर्ट आनंदी आणि खेळकर होता.

‘‘तुम्ही आलात तेव्हा मी नशीबाने लंडनमध्ये आहे. मला फक्त तीन दिवसांची रजा मिळाली आहे.’’ तो म्हणाला.

‘‘तो परत रूजू व्हायला तळमळत आहे,’’ त्याची आई म्हणाली.

‘‘मला कबूल करायला हरकत नाही. आघाडीवर माझा वेळ मजेत जातो. माझे भरपूर दोस्त आहेत. तेथलं जीवन अगदी उत्कृष्ट असतं. अर्थात युद्ध आणि तशा गोष्टी म्हटल्या की त्या केव्हाही भयंकरच असतात. पण त्यात माणूस तावून सुखालून निघतो आणि त्याच्यातील सर्वोच्च गुण बाहेर येतात हे नाकरण्यात अर्थ नाही.’’

त्यानंतर चार्ल्स स्ट्रिकलँडची जी माहिती मला ताहितीत कळली होती ती सर्व माहिती मी त्यांना सांगितली. आटा आणि तिच्या मुलांबद्दल त्यांना सांगण्यची आवश्यकता आहे असं मला वाटलं नाही. पण बाकी सगळं जितक्या अचूकपणे मला सांगता आलं तितकं मी सांगितलं. त्याच्या शोचनीय मृत्युबद्दल सांगून झाल्यानंतर मी थांबलो. एक दोन मिनीटं आम्ही शांत होतो. नंतर रॉबर्ट स्ट्रिकलँडने काडी ओढून सिगारेट शिलगावली.

‘‘दैवगती किती विचित्र असते. देवाघरच्या न्यायाला उशीर होतो पण जेव्हा न्याय मिळतो तेव्हा हिशेब पूर्णपणे चुकता होतो.’’

हे अवतरण पवित्र बायबल मधलं असावं या समजाने मिसेस स्ट्रिकलँड आणि मिसेस रोनाल्डसन या मायलेकींची नजर जमिनीवर खिळली होती. रॉबर्ट स्ट्रिकलँडचाही तसा समज नसेलच याची मला खात्री नव्हती. मला स्ट्रिकलँडला आटापासून झालेल्या मुलाची त्यावेळी का आठवण झाली ते सांगता येणार नाही. तो एक सळसळत्या उत्साहाचा आनंदी तरूण आहे असं मला ताहितीत समजलं होत. तो ज्या जहाजावर नोकरी करत होता त्याच्या डेकवर तो फक्त डुंगरी-अर्धी विजार घालून उभा आहे असं चित्र मी मनातल्या मनात रंगवलं. रात्रीच्या वेळी जहाज मंद वाऱ्यावर संथपणे मार्गक्रमण करत असताना खलाशी वरच्या डेकवर गोळा झालेले आहेत. कॅप्टन पाईप ओढत आरामखुर्चीत पहुडला आहे. त्या वेळी कॉन्सर्टिनाच्या खरखर करणाऱ्या संगीताच्या तालावर तो मुलगा स्वत:ला पूर्णपणे झोकून देऊन मुक्तपणे नृत्य करत आहे. डोक्यावरच्या काळ्याशार आकाशात तुरळक तारे लुकलुकत आहेत, सभोवती प्रशांत महासागराचा अथांग विस्तार पसरला आहे.

बायबल मधलं एक अवतरण माझ्या ओठांवर आलं पण मी स्वत:ला आवरलं. कारण माझ्यासारख्या पामराने धर्मगुरूंच्या राखीव कुरणात प्रवेश केला असता तर त्यांना ती इश्वरनिंदा झाल्यासारखं वाटलं असतं. माझे हेन्री काका गेले सत्तावीस वर्ष व्हिस्टेबलचे पाद्री आहेत. ते म्हणायचे की सैतान देखील त्याचा फायदा होणार असेल तर बायबलमधील अवतरण द्यायला कमी करणार नाही. ज्या काळी एतद्देशीय माणसं पैशाला पासरी मिळत असत ते दिवस अजून त्यांच्या लक्षात आहेत.

Paul Gauguin

BIRTH 7 Jun 1848 Paris, City of Paris, Île-de-France, France

DEATH 8 May 1903 Atuona, Marquesas Islands, French Polynesia

BURIAL  Atuona Cemetery  Atuona, Marquesas Islands, French Polynesia

Notes: Three plaster casts of the Oviri figure were made, of which one now belongs to the Musée départemental du Prieuré in Saint-Germaine-en-Laye. This was used to make a series of bronze casts, one of which was placed on Gauguin's grave in Atuona.

मून अँड सिक्सपेन्स – ५७

तेवढ्यात मादाम कोत्रास आल्याने आमच्या गोष्टीत खंड पडला. वाऱ्याने तट्ट फुगलेल्या शिडाच्या जहाजासारखी ती आमच्या बैठकीत शिरली. तिचं व्यक्तिमत्व भारदस्त होतं. ती उंच आणि स्थूल होती. तिने घातलेल्या घट्ट कॉर्सेट मुळे तिचा लठ्ठपणा अधिक उठून दिसत होता. तिचं नाक बाकदार होतं. एकावर एक आलेल्या तीन हनुवट्यांनी तिची मान झाकली गेली होती. उष्ण कटीबंधातील लोकांत असते तशी मरगळ अजून तिच्या अंगात आलेली दिसत नव्हती. किंबहुना थंड प्रदेशातील लोकांपेक्षा ती जास्तच उत्साही दिसत होती. ती प्रचंड बडबडी असावी. कारण आल्याबरोबर तिने त्या दिवसभरातल्या घटना आणि त्यावरची तिची मतं घडाघडा सांगायला सुरवात केली. आम्ही जे बोलत होतो ते कुठल्या कुठे मागे पडलं.

डॉ. कोत्रास माझ्याकडे वळून म्हणाले.

‘‘स्ट्रिकलँडने दिलेलं पेंटींग अजून माझ्याकडे आहे. तुम्हाला बघायचं आहे का?’’

‘‘अलबत.’’

आम्ही उठलो. त्यांच्या मागोमाग व्हरांड्यातून जाताना आम्ही त्यांच्या बागेतील रंगीबेरंगी फुलं पाहण्यासाठी थांबलो.

‘‘स्ट्रिकलँडने पाना फुलांच्या ज्या विलक्षण आकारांचं त्याच्या घराच्या भिंतीवर चित्रण केलं होतं ते बरेच दिवस माझ्या मनात घोळत होतं.’’ डॉक्टर विचार करून म्हणाले.

माझ्याही मनात तोच विचार होता. स्ट्रिकलँडने स्वत:चं संपूर्ण अस्तित्वच त्यात पणाला लावलेलं होतं. ही त्याची शेवटची संधी आहे हे त्याला ठाऊक होतं. त्याला जीवनासंबंधी जे सांगायचं होतं ते सगळं त्याने त्याच्या कलाकृतीत ओतलं होतं. त्याला जे समाधान हवं होतं ते त्याला मिळालं असावं याची मला खात्री होती. त्याला ज्या शक्तिने झपाटलं होतं त्यातून तो मुक्त होऊन त्याचा अतृप्त आत्मा शेवटी शांत झाला असावा.

जीवनाचा उद्देश पूर्ण झाल्यावर आलेल्या मृत्युचा स्वीकार त्याने आनंदाने केला असावा.

‘‘चित्राचा विषय काय आहे?’’

‘‘मला सांगता येणार नाही. तो विलक्षण आणि अद्भूत आहे. या विश्वाची सुरवात कशी झाली असावी याची कल्पना त्यात केली आहे. एडनची बाग, आदम आणि इव्ह. क्वी सेज - किंवा तसंच काही तरी. मानवाकृतीतील ते एक काव्य आहे. स्त्री पुरूष आणि त्याचं निसर्गप्रेम, कामवासना आणि उदात्तीकरण, सौंदर्य आणि क्रौर्य. नग्नतेतील आदिम सहज-प्रवृत्ती पाहिली की भिती वाटू लागते कारण ते आपलंच प्रतिबिंब असतं.’’

‘‘अवकाश आणि काळाची अनंतता. त्याची चित्रं पाहिल्यानंतर माझ्या रोजच्या पाहाण्यातल्या ताड-माड, वड, केळी, पळस या सारख्या वृक्षवल्लींचे आकार आणि रंग मला वेगळेच दिसायला लागले. एवढंच नव्हे तर गंधही बदलले. चित्र काढताना कॅनव्हासवर उतरवलेला आकार आणि रंग मला प्रत्येक वेळी वेगळा वाटतो ही किमया अद्भूतच म्हटली पाहिजे. काही तरी दैवी शक्तिचा प्रादुर्भाव झाल्याशिवाय हे शक्य होणार नाही.’’

डॉ. कोत्रासनी खांदे उडवले आणि ते हसले.

‘‘तुम्ही मला हसाल. मी जडवादी आहे. त्यात माझा हा असा अवतार, जाड्या ढोल. काव्यातील तरलता माझ्या तोंडी शोभत नाही. पण मी एवढा भारावून जाईन असं चित्र, कलाकृती मी या पूर्वी पाहिली नव्हती. तेने... एक मिनीट थांबा. मी रोममध्ये सिस्टीन चॅपेल बघायला गेलो होतो तेव्हा माझ्या मनात अशाच भावना आल्या होत्या. तेव्हासुद्धा ज्या कलाकाराने त्या भव्य घुमटावर चित्रं रंगवली त्या कामाच्या भव्यतेतील दिव्यत्त्वाच्या जाणीवेने माझा थरकाप उडाला होता. त्याच्या समोर माझं अस्तित्व क्षुल्लक होतं. पण मायकेल अँजेलोच्या थोरवीची आपल्याला कल्पना असते त्यामुळे आपण एवढे दचकून जात नाही. पण तारावाओच्या जंगलातील, नागरी संस्कृती पासून हजारो मैल दूर, एका आदिवासीच्या झोपडीत तुम्हाला असं काही बघायला मिळतं तेव्हा त्याचा तुम्हाला केवढा धक्का बसतो. मायकेल अँजेलो हाती पायी तरी धड होता, चर्चचा त्याला पाठिंबा होता. पण इथे ज्याच्या हाताची बोटं झडून गेली आहेत, डोळ्यांच्या खाचा झाल्या आहेत, समोर मृत्यु उभा ठाकला आहे, सर्वांनी ज्याला बहिष्कृत केलं आहे अशा कलाकाराने तेवढीच भव्य आणि दिव्य कलाकृती निर्माण केली होती या विचाराने तुमचा थरकाप उडतो. तुमचं क्षुल्लक अस्तित्व अर्थहीन होऊन जातं. त्यामुळेच त्या कलाकृती नष्ट झाल्या तेव्हा मला आश्चर्य वाटलं नाही.’’

‘‘नष्ट झाल्या?’’ मी ओरडलो.

‘‘मे उई - होय. तुम्हाला माहित नव्हतं?’’

‘‘कसं ठाऊक असणार? या कामाविषयी मी फारसं काही ऐकलं नव्हतं. पण असं काही असलंच तर ते एखाद्या खाजगी संग्राहकाच्या हाती पडलं असेल असं मला वाटत होतं. अजून तरी स्ट्रिकलँडच्या पेंटींगची अधिकृत यादी कोणी बनवलेली नाही.’’

‘‘तो जेव्हा आंधळा झाला तेव्हा तो त्या दोन खोल्यात जाऊन त्याने रंगवलेल्या भित्तीचित्रांकडे तासन् तास त्याच्या दृष्टीहीन डोळ्यांनी बघत बसायचा. कदाचित त्याला आयुष्यात जे दिसलं नसेल ते त्याला आता दिसत असेल. आटा म्हणाली की त्याच्या नशीबी जे आलं होतं त्याबद्दल त्याची कसलीही तक्रार नसायची. त्याचा धीर कधीही सुटला नव्हता. शेवट पर्यंत त्याचं मन शांत होतं. पण त्याने तिच्याकडून एक वचन घेतलं होतं की त्याला पुरून झाल्यानंतर - मी तुम्हाला सांगितलं होतं का की त्याची कबर मी माझ्या हातांनी खोदली. गावातील कोणीही त्या संसर्गीत घराच्या जवळ यायला तयार नव्हतं. आटा आणि मी मिळून दोघांनी त्याला पुरलं. तीन परेओ एकत्र शिवून केलेलं प्रेतवस्त्र पांघरून त्याला आंब्याच्या झाडाखाली पुरलं. त्याने तिच्याकडून वचन घेतलं होतं की त्याला पुरून झाल्यानंतर ती त्यांचं घर संपूर्णपणे जाळून टाकेल, एक काडीही शिल्लक राहिली नाही याची खात्री करून नंतरच तेथून जाईल.’’

थोडा विचार करून झाल्यावर मी म्हणालो:

‘‘तो शेवट पर्यंत बदलला नाही.’’

‘‘तिला घर जाळण्यापासून परावृत्त करणं हे माझं कर्तव्य आहे असं मला वाटलं.’’

‘‘तुम्ही जे सांगितलं त्या नंतरसुद्धा तुम्हाला असं वाटलं.’’

‘‘होय. कारण ती झोपडी एका प्रतिभावान कलाकाराची असामान्य कलाकृती आहे याची मला कल्पना होती. जगाला या कलाकृती पासून वंचित ठेवण्याचा कोणताही हक्क आपल्याला पोचत नाही. पण आटा माझं ऐकायला तयार नव्हती. त्या रानटी कृत्याचा साक्षीदार होण्याची माझी इच्छा नव्हती. तिने ते जाळून टाकलं हे मला मागाहून कळलं. तिने लाकडी तक्तपोशी आणि गवती चटयांवर पॅराफिन टाकलं आणि त्याला आग लावली. थोड्याच वेळात आगीच्या ज्वाला भडकल्या आणि त्या आगीत त्या महान कलाकृतींचा मागमूसही शिल्लक राहिला नाही.’’

‘‘मला वाटतं स्ट्रिकलँडला आपण महान कलाकृती निर्माण केली आहे याची कल्पना असावी. त्याला जे हवं होतं ते त्याने मिळवलं होतं. त्याचं आयुष्य सफल झालं होतं. त्याने आपल्या प्रतिभेने एक वेगळं जग निर्माण केलं. गर्वाने आपल्या निर्मितीकडे एकदा पाहून झाल्यानंतर त्याने ते तुच्छतेने नष्ट केलं.’’

‘‘माझ्याकडचं पेंटींग तर तुम्हाला दाखवतो.’’ डॉ. कात्रोस म्हणाला.

‘‘आटा आणि त्या मुलाचं काय झालं?’’

‘‘ते मार्क्वेजला गेले. तेथे तिचे काही नातेवाईक राहतात. मी ऐकलंय की तो मुलगा कॅमेरूनच्या जहाजावर काम करतो. लोक म्हणतात की दिसायला तो अगदी त्याच्या वडिलांसारखा आहे.’’

व्हरांड्यातून कन्सल्टींग रूमकडे जाणाऱ्या दरवाजात ते थबकले आणि हसत म्हणाले, ‘‘हे एक फळांचं चित्र आहे. डॉक्टरच्या कन्सल्टींग रूममध्ये लावण्यात तसा अर्थ नाही. पण माझी बायको मला ते दिवाणखान्यात लावू देत नाही. तिच्या मते ते अश्लील आहे.’’

‘‘फळांचं चित्र आणि अश्लील!’’ मी आश्चर्याने ओरडलो.

आम्ही आत गेल्यावर ताबडतोब माझं त्या चित्राकडे लक्ष गेलं. मी ते बराच वेळ बघत होतो.

त्या चित्रात आंबे, केळी आणि संत्र्यांचा एक ढीग दाखवला होता. पहिल्या दृष्टीक्षेपात ते एक सामान्य निरागस चित्र वाटतं. पोस्ट-इंप्रेशनीस्टांच्या प्रदर्शनात सर्वसामान्य माणसाला ते चांगलं वाटलं असतं पण पोस्ट-इंप्रेशनीस्टांचं म्हणता येईल असं एखादं वैशिष्ट्य काही त्यात सापडलं नसतं. पण प्रदर्शन बघून झाल्यानंतरही कदाचित ते लक्षातही राहिलं असतं, पण का लक्षात राहिलं ते सांगता आलं नसतं. ते अगदिच विसरणं कठीण होतं.

त्यात वापरलेले रंग अगदी अनोखे होते. विशेषत: लेपिझ लझुली – फिरदोसीच्या रत्नप्रभेची आठवण करून देणारा निळा रंग. त्या रंगाने जागृत होणाऱ्या भावना शब्दाने वर्णन करून सांगणं कठीण होतं. मध्येच सडलेल्या मांसासारख्या दिसणारा जांभळा रंग – रोमन सम्राट हेलिओगॅब्युलसच्या दुष्कृत्यांची आठवण करून देणारा – आणि लाल रंगांच्या असंख्य छटा,  चेरीची आठवण करून देणाऱ्या लालचुटुक रंगाने तर इंग्लंडमधील नाताळ, बर्फवृष्टी आणि मुलांच्या ओसंडून वाहणाऱ्या उत्साहीची आठवण यावी. तर मध्येच बर्फासारखा, कबुतराच्या छातीसारखा वरखाली होणारा, शुभ्र पांढरा. डोंगरातून वाहत येणाऱ्या निर्झराच्या हिरव्या रंगात बुडलेला जर्द पिवळा. अ‍ॅडमने इव्हला दिलेल्या सफरचंदाची आठवण करून देणारी ही पॉलिनेशियाच्या मळ्यात बहरलेली रसाळ फळं. त्यांची चव चाखणाऱ्याला एक मोठा धोका अजाणता पत्करावा लागला असता. फळ खाणारा एक तर देवत्वाला जाऊन पोचला असता नाही तर पशुत्वाला. जाणतअजाणता असा धोका पत्करण्यामधेच मनुष्यपण असतं. ज्ञानवृक्षावरील चांगलं फळ कोणतं आणि वाईट फळ कोणतं हे चाखल्या शिवाय कसं कळणार.

चित्र बघून झाल्यावर मी बाजूला वळलो. स्ट्रिकलँडबरोबर त्याची गुपितंही त्याच्या कबरीत गाडली गेली आहेत असं मला वाटलं.

‘‘व्होयाँ, रेने, मॉन अ‍ॅमी, रेने मी आले,’’ मादाम कात्रोसची मोठ्याने मारलेली हाक ऐकू आली. ‘‘इतका वेळ तिकडे काय करत आहात? अ‍ॅपरीतीफ तयार आहेत. क्विनक्विना ड्युबोनेटचा एक एक पेला घ्यायला येता का, मस्यना विचारा.’’

‘‘व्हॉलंतीर, मादाम. मी आलोच,’’ मी उत्तर दिलं आणि व्हरांड्यात गेलो.

माझी तंद्री भंग पावली.

Paul Gauguin, Fruits, 1888

Oil on canvas, 58x43 cm

Pushkin Museum, Moscow

मून अँड सिक्सपेन्स – ५६

आणखी दोन वर्ष गेली. कदाचित तीन असतील. ताहितीत दिवस कसे जातात ते कळतच नाही. मोजदाद ठेवायला कठीण जातं. पण एके दिवशी स्ट्रिकलँड अखेरच्या घटका मोजतोय असा निरोप आला. आटाने पपीएतला टपाल घेऊन येणाऱ्याला सरळ डॉक्टरांकडे निरोप द्यायला बजावून ठेवले होते. पण जेव्हा निरोप आला तेव्हा डॉक्टर बाहेर गेले होते. निरोप कळला तेव्हा खूप रात्र झाली होती, म्हणून डॉक्टर पहाटेच निघाले. तारावाओला पोचायला दुपार झाली होती. त्यांना सात किलोमीटर पुन्हा एकदा पायी तुडवत जायचं होतं पण ती त्यांच्या आयुष्यातील ती शेवटची पायपीट होती. रस्त्यात झाडोरा खूप वाढला होता. आता या पुढे बरीच वर्ष तरी या रस्त्यावरून कोणी जाण्याची शक्यता दिसत नव्हती. रस्ता अधिकच दुस्तर झाला होता. वाटेत वारंवर अडथळे येत होते. कधी ओढ्याच्या पाण्याला खेच, तर कधी वाटेत माजलेलं तण. कधीकधी काटेरी झुडपातून मार्ग काढावा लागत होता. वाट काढताना डोक्यावर लटकणाऱ्या मधमाशांच्या पोळ्यांचीही काळजी घ्यावी लागत होती. कसं ही असो, पण त्या अंतर्भागातील शांतता मोठी विलक्षण होती.

शेवटी ते मोडकळीला आलेलं घर आलं आणि त्यांनी एक निश्वास टाकला. इथेसुद्धा ती असह्य शांतता होती. एक लहान मुलगा उन्हात खेळत होता. त्यांची चाहूल लागल्यावर तो पळून लांब गेला. डॉ. कोत्राना संशय होता की झाडामागे लपून तो पहात असावा. त्या मुलाच्या लेखी अनोळखी माणूस म्हणजे शत्रू. दरवाजा सताड उघडा होता. त्यांनी हाक मारली पण कोणीच ओ दिली नाही. तो आत गेला आणि त्यांनी दार ठोठावलं. त्यांनी आत पाऊल टाकलं. जी दुर्गंधी येत होती त्याने त्यांच्या पोटात ढवळून आलं. त्यांनी नाकाला रूमाल लावला आणि धीर करून आत पाऊल टाकलं. आत अंधूक प्रकाश होता. बाहेरच्या लख्ख उन्हातून आल्यामुळे सुरूवातीला त्यांना काही दिसत नव्हतं. थोडा वेळाने सरावल्यानंतर त्यांना आपण कुठे आहोत तेच कळेना. एका अनोख्या विस्मयकारक विश्वात त्यांनी प्रवेश केला होता. प्रचंड वृक्षवेलींचे प्राचीन अरण्य आणि त्यात मुक्त विहार करणारे नग्न आदिवासी स्त्री पुरूष. नंतर त्यांना कळलं की ते भिंतींवर रंगवलेलं चित्र आहे.

‘‘माँ दयू, अरे देवा मला वाटलं की उन्हाने डोळे दिपल्यामुळे मला भास होतोय.’’ ते स्वत:शीच पुटपुटले.

त्यांना कोपऱ्यात काहीतरी हालचाल दिसली. आटा उकीडवी बसून मुकपणे रडत होती.

‘‘आटा, आटा.’’ त्यांनी हळूच हाक मारली.

तिचं लक्ष नव्हतं. तो घाणेरडा दर्प पुन्हा त्यांच्या नाकात घुसला. त्यांना भोवळ येईल असं वाटलं. त्यांनी चिरूट शिलगावला. त्यांची नजर अंधाराला सरावली. त्या भिंतींवर रंगवलेली चित्रं पाहून त्यांच्या अंगावर शहारे आले. त्यांना चित्रकलेतील काही कळत नव्हतं. पण त्या चित्रात असं काही विलक्षण होतं की त्याने त्यांना झपाटल्यासारखं झालं. जमिनी पासून छप्परापर्यंत निसर्गातील विवीध घटकांच्या वेगवेगळ्या रचना केल्या होत्या. त्यातील गूढ सौंदर्य केवळ अवर्णनीय होतं. त्यांच्या भावना उचंबळून आल्या. विश्वाच्या निर्मीतीचं रहस्य कळल्यामुळे एकाच वेळी ते आनंदित आणि भयकंपित झाले. निसर्गाच्या छुप्या रहस्यांचा शोध आपल्या प्राणांची बाजी लावून घेतलेल्या एका माणसाचं ते काम होतं. ज्या गोष्टींचं ज्ञान त्याला व्हायला नको होतं अशा गोष्टी त्याने पापापुण्याची पर्वा न करता जाणून घेतल्या होत्या. हे काही तरी अमानवी असावं अशी अंधूक शंका त्यांना आली.

‘‘माँ दयू, अरे देवा हा तर प्रतिभेचा अस्सल आविष्कार!’’ त्यांच्या तोंडून नकळत शब्द बाहेर पडले.

त्यांची नजर दुसऱ्या कोपऱ्यातल्या गवती बिछान्याकडे गेली. तेथे त्यांना सगळे अवयव झडलेल्या स्ट्रिकलँडच्या शरीराची मुटकुळी दिसली. तो केव्हाच मेला होता. ते धीर करून जवळ गेले आणि त्यांनी त्या सडलेल्या देहाकडे वाकून पाहिलं. कोणतरी मागे उभं आहे असं त्यांना वाटलं आणि त्यांचा थरकाप उडाला. ती आटा होती. ती कधी उठून उभी राहिली ते त्यांना कळलं नव्हतं. ती त्यांच्या मागे उभी राहून ते जे बघत होते ते बघत होती.

‘‘अरे बाप रे, तू मला एवढं घाबरवलंस.’’

त्यांनी चार्ल्स स्ट्रिकलँड नावाच्या माणसाच्या त्या निष्प्राण देहाकडे पुन्हा एकदा पाहिलं आणि ते भितीने खचून मागे फिरले.

‘‘तो तर आंधळा होता.’’

‘‘एक वर्ष झालं त्यांचे डोळे गेल्याला.’’

Artist: Paul Gauguin

Title: D'où venons-nous? Que sommes-nous? Où allons-nous?

Where Do We Come From? What Are We? Where Are We Going? 

Date: 1897, Medium: oil on canvas, Dimensions: 139.1 × 374.6 cm (54.8 × 147.5 in)

Current location: Museum of Fine Arts, Boston, Source: wikidata:Q890678