मुलँ रूज - २३

वर्ग संपल्यानंतर दुपारच्या जेवताना भरणाऱ्या गप्पांच्या मैफिलीत आज तेओचा भाऊ व्हिन्सेंटची भर पडली होती.

“तुम्ही लुव्हरमध्ये आमची मोनालिसा नक्कीच पाहिली असेल.” आँक्तां साळसूदपणे म्हणाला. ‘‘अप्रतिम मास्टरपीस. असं पेंटिंग करणं लिओनार्दोसारख्या प्रतिभेची दैवी देणगी असलेल्या चित्रकारालाच शक्य आहे. मोनालिसा ही या पृथ्वीतलावरची एक उत्कृष्ट कलाकृती आहे. काय म्हणताय, माझं म्हणणं मान्य आहे ना?’’ सर्वांकडे एक आव्हानात्मक दृष्टिक्षेप टाकत तो पुढे म्हणाला, ‘‘ज्याला मान्य नसेल त्यानं माझ्याकडे मान वर करून तर पाहा. मी त्याच्या थोबाडावर थुंकेन. काय समजलात!’’ व्हिन्सेंटकडे वळून तो पुढे म्हणाला, ‘‘मागच्याच आठवड्यात मी लुव्हरला जाऊन आलो. एवढी परिपूर्ण कलाकृती जगात दुसरीकडे असणं शक्यच नाही. काय काम आहे मोनालिसाचं! नतमस्तकच व्हायला होतं तिच्यासमोर.’’

‘‘मग का नाही तिथल्या तिथे गुडघे टेकून गांड वर केलीस.’’ हेन्री कुचेष्टेने हसत म्हणाला, ‘‘तुला कसं कळलं की मोनालिसा जगातील एक उत्कृष्ट कलाकृती आहे म्हणून? जगातील अशी कितीशी पेंटिंग तू पाहिलीयस? जगातील जाऊ दे. फ्रान्समध्ये एकूण किती म्युझियम्स आहेत ते तरी तुला ठाऊक आहे का? तेसुद्धा लांब राह्यलं. आपल्या पॅरीसचं सांग. लुव्हरला किती वेळा गेला आहेस? जे पाहिलंस ते तरी नीट विचक्षण दृष्टीने पाहिलंयस का? अरे जग खूप मोठं आहे. पॅरीसच्या जरा बाहेर बघ. युरोप, रशिया, अरेबिया, आशिया, अमेरिका, आप्रिका. कित्येक देश, भाषा, धर्म, संस्कृतींचे विविध कालखंड. या सगळ्यात विखुरलेल्या अगणित कलाकृती. त्यांच्या सौंदर्याचे आकलन करण्यासाठी वेगवेगळ्या मापदंडांचा शोध घ्यावा लागेल. आणि तू मात्र लुव्हरमधलं रेनेसान्सवरील एखादं दालन जेमतेम बघून झाल्यावर बिनधास्त ठोकून देतोस, मोनालिसा जगातील एक उत्कृष्ट पेंटिंग आहे म्हणून.’’

हेन्रीच्या धडाक्याने आँक्तां गारच झाला. आपल्या बोलण्याचा परिणाम अजमावण्यासाठी हेन्री थोडा वेळ थांबून पुढे म्हणाला, ‘‘मोनालिसा उत्कृष्ट कलाकृती आहे की नाही हे एक वेळ बाजूला ठेवू या. मुळात प्रश्न आहे ती नक्की लिओनार्दोचीच आहे, हे तुला कशावरून कळलं?’’

‘‘मला कसं काय कळलं?’’ कपाळावर आठ्या घालत तो त्वेषाने ओरडला. त्याला हेन्रीच्या वादविवादपटुत्वाचा नेहमी हेवा वाटायचा. आता त्याला त्याच्यावर मात करण्याची संधी आली होती. त्याने टेबलाभोवती जमा झालेल्या विद्यार्थ्यांच्या कोंडाळ्यावरून एकदा नजर फिरवून हेन्रीकडे बोट दाखवीत म्हटले, ‘‘बघा. हा मच्छर मला विचारतोय मोनालिसाचा कर्ता लिओनार्दोच कशावरून?’’ गोलिएथने डेव्हिडकडे बघून असेच दात विचकले असतील. त्याने पुढ्यातला ॲबसिंथचा पेला एका दमात घशात ओतून आपला आवेश द्विगुणित केला. मिशा पुसत तो पुढे म्हणाला, ‘‘अरे अर्धवटा, ते कळायला काही फारशी अक्कल लागत नाही. ते इथे जाणवतं. अभिजात कलाकृतीचं सौंदर्य या इथे हृदयाला भिडतं.’’

‘‘तुला कुठे जाणवतं हृदयात, पोटात की आणखी कुठे याला काहीच किंमत नाही. मलासुद्धा इथे माझ्या हृदयात जाणवतंय की तू एक निव्वळ गाढव आहेस. पण माझ्या जाणवण्याने तू गाढव ठरतोस का? की मला जाणवायला लागल्याबरोबर झालास की काय गाढव?’’

सर्वजण हसू लागले. व्हिन्सेंटने आपला पाइप पेटवला. आँक्तां रागाने लालबुंद झाला. त्याला वाटले होते की पुराव्यांची चिरफाड करत बसण्यापेक्षा आतल्या आवाजावर काम सोपविले की हेन्रीला प्रतिवाद करणे कठीण जाईल पण झाले उलटेच.

‘‘ते तिच्या नजरेतलं गूढ स्मित.’’ अचानक त्याच्या डोक्यात नवा मुद्दा डोकावला, ‘‘ते अनोखे, कंपायमान, संमोहित करणारे सांद्र स्मित अगदी आंधळ्यालासुद्धा दिसेल. आता तुला जर असं म्हणायचं असेल की ते स्मितच नव्हे तर मात्र मला तुझ्या थोबाडावर थुंकायलाच हवं.’’

‘‘ती तुझी मोनालिसा. तिला तिच्या ओठातून हसू दे, डोळ्यांतून नाही तर बेंबीतून. माझं काही म्हणणं नाही. मला फक्त एवढंच विचारायचंय की तू म्हणतोस त्याप्रमाणे त्या जगप्रसिद्ध पोर्ट्रेटचा चित्रकार लिओनार्दोच कशावरून?’’ हेन्री प्रत्येक शब्दावर जोर देत म्हणाला.

थोडा वेळ शांतता.

‘‘हात्तीच्या. त्यात काय. टेक्निकवरून सांगता येईल. प्रत्येक चित्रकाराची स्वतःची अशी शैली असते. आता लिओनार्दोसारख्या जगप्रसिद्ध चित्रकाराच्या हाताचं काम त्याच्या शैलीवरून एखाद्या शेंबड्या शाळकरी मुलालासुद्धा ओळखता येईल. पण काही ठोकळ्यांना तीन वर्षं घासूनसुद्धा शैली म्हणजे काय ते समजत नसेल तर त्याला माझा नाइलाज आहे.’’ आपण हेन्रीला निरुत्तर केले या विश्वासाने आँक्तां खुर्चीत थोडा मागे रेलला.

‘‘अरे फुकट तू लुव्हरमध्ये खेपा मारल्यास. तिथल्या त्या बागेतल्या कीडमुंग्यांनासुद्धा तुझ्यापेक्षा जास्त अक्कल असेल. आता नीट लक्ष देऊन ऐक मी काय सांगतोय ते. लंडनमध्ये नॅशनल गॅलेरी नामक एक म्युझियम आहे. आपल्या लुव्हरसारखं. त्यात मॅडोना ॲट रॉक या आपल्या लुव्हरमधल्या प्रसिद्ध पेंटिंगची एक दुसरी प्रतिकृती आहे. ते लिओनार्दोने आपल्या एका शिष्याच्या मदतीनं रंगवलेलं आहे. जरा थांब. मधेच बोलू नकोस. अजूनपर्यंत कोणत्याही तज्ञाला त्या पेंटिंगमधला कोणता भाग लिओनार्दोचा आणि कोणता त्याच्या शिष्याचा असा फरक दाखवून देता आलेला नाही. तू जे म्हणतोस ती शैली, ते ब्रशस्टो्रक्स सर्व पेंटिंगभर अगदी सारखे आहेत. कदाचित सगळं पेंटिंगच त्या अनामिक शिष्याने केलं असेल आणि तुझ्या लिओनार्दो महाशयांनी आपल्या सिद्धहस्त हातांनी खाली फक्त सही ठोकून दिली असेल. झालं.’’

आँक्तांने आपला पाइप शिलगावला व हेन्रीच्या तोंडावर धुराचे लोट सोडायला सुरुवात केली. वाग्‌युद्धात मुद्दे संपल्यावर खेळली जाणारी एक सर्वसाधारण चाल तो वापरू पाहत होता. हेन्री ते धुराचे लोट आपल्या हाताने बाजूला सारत म्हणाला, ‘‘आता मीच तुम्हाला सांगतो की ते पेंटिंग लिओनार्दोनेच केलं याचा ठोस पुरावा काय तो.’’ असे म्हणून तो नाट्यपूर्ण रीतीने थांबला.

‘‘चल सांग पाहू लवकर.’’ सर्वांची उत्सुकता ताणली होती.

‘‘त्या पेंटिंगखाली ती छोटीशी चकचकीत पितळी पाटी आहे ना त्यावर लिहिलंय, ‘लिओनार्दो द व्हिन्सी. १४५२-१५१९’. ती पाटी नसती तर तुला समजलं असतं का ते पेंटिंग एक महान कलाकृती आहे म्हणून. ते पेंटिंग लुव्हरऐवजी तुला एखाद्या रद्दीच्या दुकानात धूळ खात पडलेलं दिसलं असतं तर जाणवली असती का त्याची महानता तुझ्या त्या हृदयात. तू काय म्हणाला असतास ते मी सांगतो तुला. रेनेसान्सच्या काळातलं दिसतंय. रंगकाम बरं केलंय पण खूप तडे गेलेयत. शिवाय वॉर्निशसुद्धा जास्तच लावलेलं दिसतंय. पाचशे फ्रँकपेक्षा एक छदामसुद्धा कोणी जास्त मोजला नसता.’’ हेन्रीने सर्वांकडे मिस्कील हसत पाहिले, ‘‘काय बरोबर आहे की नाही?’’

हेन्रीचा युक्तिवाद इतका बिनतोड होता की पुढे वादाला वावच नव्हता. त्यामुळे विषय आपोआपच बदलला. ‘‘पाचशे फ्रँक माझ्याकडे असते तर मी काय केलं असतं माहितेय?’’ रॅचो मधेच म्हणाला आणि मग सर्वांनीच पाचशे फ्रँकमध्ये आपण काय काय केलं असतं त्याचे हवेत किल्ले बांधायला सुरुवात केली. त्यात कोणी कल्पनेतसुद्धा पाच फ्रँक खर्चून एखादं पेंटिंग विकत घेण्याची तयारी दाखवली नाही.

‘‘पण लुव्हरची बातच न्यारी.’’ गप्पांचे रूळ बदलले तरी हेन्री आपला मुद्दा सोडायला तयार नव्हता. ‘‘आत शिरताच लोक अगदी गंभीर होतात. एकदम चिडीचूप. डोक्यावरची हॅट हातात. दबक्या पावलांनी चालत. तोंडावर आश्चर्याचे भाव. आता काही अप्रूप पाहायला मिळणार आहे असे. कसले मूर्ख चुत्ये लोक लुवरमध्ये येत असतात. पेंटिंगकडे कोणाचंही लक्षच नसतं. सगळ्यांच्या नजरा खालच्या पितळी पाट्यांकडे. एखादं ओळखीचं नाव दिसलं रे दिसलं की मान वर करून पेंटिंगकडे एक दृष्टिक्षेप टाकला की ताबडतोब यांचा शेरा तयार. ‘वा! कॉरेज्जो काय, उत्तम! काय टॉप काढलंय. इकडे बघ, रेब्रांद! किती मस्त आहे नाही. अय्याऽ हा पाहिलास का तितीअन. इकडे बघ रूबेन्स आहे.’ येथे येऊन जन्माचं सार्थक झालं असा भाव सगळ्यांच्या चेहऱ्यावर झळकत असतो. पेंटिंग कोणती पाहिली, त्यात काय पाहिलं म्हणून विचारलं तर कोणाला काही सांगता येणार नाही. पण कोणाची पाहिलीत म्हणून विचारलंत तर पोपटासारखी सगळी यादी घडाघडा म्हणून दाखवतील. खरं सांगू, त्या मोनालिसाच्या पेंटिंगला प्रत्यक्ष सामोरं जाण्यापूर्वीच एका प्रचंड आदराच्या भावनेखाली आपण दडपून गेलेलो असतो. साहजिकच प्रत्यक्ष चित्रासमोर येऊन उभे ठाकतो तेव्हा फ्लॉरेन्समधल्या एका व्यापाऱ्याच्या कुटुंबातील, साधारण व्यक्तिमत्वाची, हाताची घडी घालून ओठांच्या कोपऱ्यातून किंचित हसणारी एक मध्यमवयीन स्त्री असं रूप आपल्याला दिसतच नाही. आपल्याला दिसतो तो लिओनार्दो. एक ख्यातनाम रोमँटिक नायक. लांब दाढी व प्रतिभेच्या वलयामागे झाकलेला त्याचा चेहरा. नकळत तुमच्या नजरेसमोर येतात ते चारशे वर्षांपूर्वीचे फ्लॉरेन्सवासी. त्यांची उच्च अभिरुची आणि कलेची जाण. वैभवसंपन्न जीवन. दागिन्यांनी मढलेल्या लावण्यवान दरबारी स्त्रिया. आणि तुम्ही पेंटिंगसमोर नतमस्तक होता ते या जाणिवेने. अभिजात कलेच्या अनुभूतीने नव्हे.’’

‘‘ही सगळी बंडलबाजी आहे.’’ आँक्तांचा पारा आता खूप चढला होता, ‘‘मूर्खा, जातीच्या प्रतिभावंताची कला आपल्या स्वयंभू तेजाने एखाद्या हिऱ्यासारखी झळकत असते. भर दिवसासुद्धा त्या तेजाने डोळे दिपतात. ते तेज एका दृष्टिक्षेपातच ओळखू येतं. रेम्ब्रांद, तितीअन, लिओनार्दो...’’

‘‘थांब, थांब-’’ हेन्रीचा स्वर उत्तेजित झाला होता. ‘‘तसं असेल तर त्या मोनालिसाच्या नवऱ्याला बरं दिसलं नाही आपल्या बायकोच्या पोर्ट्रेटचं ते दैदीप्यमान तेज?’’ रॅचोने आपल्या शिष्याकडे अभिमानाने पाहिले.

‘‘तुला माहितेय त्याला ते पोर्ट्रेट मुळीच आवडलं नव्हतं. इतकं की त्याने ते स्वीकारायला चक्क नकार दिला होता. आणि त्याला ते पसंत पडावं म्हणून लिओनार्दो त्यात सुधारणा करून देणार होता. स्वतः चित्रकारालासुद्धा आपल्या कलाकृतीचं तेज जाणवलं नव्हतं. कलाकृतीमधील तेज कोणालाही जाणवतं असं म्हणतोस तर ते त्या फ्लॉरेन्सच्या राजाला का नाही रे दिसलं. तो तर एवढा मोठा जाणकार, सर्व कलांचा आश्रयदाता. तू म्हणतोस तसं असतं तर लिओनार्दोला नाट्यगृहाच्या कपडेपटात पडदे रंगवण्याचं काम करायला लागलं नसतं. तुझ्या त्या रेम्ब्रांदच्या नाइटवॉच या चित्राची लोकांनी कुचेष्टा नसती केली. त्याच्या आयुष्याची अखेर निष्कांचन अवस्थेत झाली नसती. वॉत्तोवर दुकानांच्या पाट्या रंगवायची वेळ आली नसती. तिनिअर्स माहित्येय तुला? आपल्या पेंटिंगला पाच-दहा फ्रँकचं गिऱ्हाईक मिळावं म्हणून चक्क आपण मेल्याची हूल त्याला उठवावी लागली. शॅद्राँ. कुडकुडणाऱ्या थंडीपासून स्वतःचा बचाव करण्यासाठी त्याला आपलं पेंटिंग एका फाटक्या कोटाच्या बदल्यात विकावं लागलं. हे सगळे लोक प्रतिभावान होते. पण त्यांच्या प्रतिभेचा प्रत्यय त्यांच्या समकालीन एकाही महाभागाला जाणवला नव्हता. मागचा भूतकाळ कशाला तपासायला पाहिजे. आपलंच उदाहरण घेऊ. आपण स्वतःला एवढे मर्मज्ञ जाणकार समजतो. आपल्या पूर्वसूरींची महानता कळण्याएवढी उमज आपल्यापाशी आहे असाही गर्व आपल्याला असतो. पण आपल्या समकालीन चित्रकारांकडे बघताना ती दिव्य दृष्टी कुठे जाते. सेझानचंच उदाहरण घेऊ या. सेझान या जमान्यातला एक महान चित्रकार आहे हे मत किती जणांना मान्य होईल कोण जाणे. एखाद्या दिवशी त्याची पेंटिंग लुव्हरमध्ये लिओनार्दोच्या बरोबरीने लटकतील. खाली एक पॉलीश केलेली छोटीशी पाटी चमकत असेल. पॉल सेझान.’’

‘‘हा सेझान कोण?’’ इतका वेळ गप्प बसलेल्या व्हिन्सेंटने निरागसपणे विचारले.

‘‘आहे एक असाच कोणीतरी. वादासाठी कोणाचंतरी नाव घ्यायचं म्हणून सेझानचं घेतलं. एवढंच.’’ गोझी म्हणाला.

रॅचो हेन्रीला शाबासकी देण्याच्या सुरात म्हणाला.‘‘तू म्हणतोस ते सर्व खरंय. पण उदाहरण देण्याच्या भरात फार वाहवत गेलास. आता सेझानची चित्रकला काय लायकीची आहे ते एक हा व्हिन्सेंट सोडला तर इथे सगळ्यांना चांगलंच ठाऊक आहे. अगदी इंप्रेशनिस्टांनासुद्धा त्याला आपला म्हणवून घ्यायला लाज वाटते. इंडिपेन्डन्सच्या प्रदर्शनात त्याची पेंटिंग लावायचीच झाली तर ते अगदी नाइलाजाने एखाद्या काळोख्या कोपऱ्यात कोणाच्या चटकन दृष्टीला पडणार नाहीत अशी लावतात.’’ रॅचोने हेन्रीकडे अभिमानाने पाहिले. आईचे बोट धरून चालणाऱ्या एका मुलाचे रूपांतर मोंमार्त्रमधल्या एका चित्रकलेत मुरलेल्या विद्यार्थ्यांत झाले होते.

‘‘अरे अज्ञ बालका, लुव्हरमध्ये प्रवेश मिळणं हे काही इतकं सोपं नाहीये. सेझानच्या पेंटिंगला लुव्हरमध्ये कधी काळी जागा मिळेल असं चेष्टेतसुद्धा म्हणणे मोठ्या धाडसाचे ठरेल. आता तुझी पेंटिंगसुद्धा लुव्हरमध्ये लागतील असंही कोणी म्हणेल एखादे वेळेस.’’ रॅचो मोठा गडगडाट करून हसला.

मुलँ रूज - २२

अर्धवट केलेल्या न्युडकडे तंद्रीत बघत असताना पाच मिनिटांची सुटी केव्हा झाली ते हेन्रीला कळलेच नाही. तो जागेवरून उठला. फक्त एका नवीन आलेला विद्यार्थी सोडला तर इतर सर्वांनी हातातले काम थांबवले होते. हेन्री त्या नवशिक्या विद्यार्थ्याकडे गेला.

‘‘तुम्ही व्हिन्सेंट व्हॅन गॉग ना? तुम्ही नाताळच्या सुटीनंतर या वर्गात नाव घालणार आहात म्हणून तुमच्या भावानं सांगितलं होतं.’’

‘‘आणि तुम्ही तुलूझ लोत्रेक.’’ नव्याने दाखल झालेल्या विद्यार्थ्याने आपले चित्र काढण्याचे मधेच थांबविले व मान वर करून हेन्रीकडे बघितले. त्याचे डोळे नीलमण्याप्रमाणे चमकत होते.

‘‘तेओ व्हॅन गॉगनी मला तुमच्याविषयी सांगितलं होतं.’’

‘‘तुम्ही कधी आलात?’’

‘‘कालच. आल्याबरोबर ताबडतोब लुव्हर बघायला गेलो.’’ त्याने लुव्हरचा उल्लेख इतक्या भाबड्या उत्साहाने केला की हेन्रीला आपले हसू आवरता आले नाही. हेन्रीला हसताना बघून त्या नवख्या तरुणाच्या चेहऱ्यावरचे भाव पालटू लागले. त्याच्या नजरेतील स्निग्धता लोपली.

‘‘माझं काही चुकलं का?’’ तो चाचरत म्हणाला.

हेन्रीला वाटले की किती संवेदनशील आहे हा. तरी त्याच्या भावाने बजावून सांगितले होते.

‘‘अहो तुमची चेष्टा करण्याचा माझा उद्देश नव्हता. पॅरीसमध्ये लुव्हरशिवाय बघण्यासारख्या खूप गोष्टी आहेत. त्या बघायच्या ऐवजी तुम्ही सरळ लुव्हरमध्ये जाऊन टपकलात. आम्ही लुव्हरला कबरस्तान म्हणतो. माहित्येय तुम्हाला.’’

लुव्हरसारख्या जगप्रसिद्ध कलासंग्रहालयाचा उल्लेख हेन्रीने कबरस्तान असा केलेला पाहून व्हिन्सेंट एक क्षणभर गोंधळला पण त्यातील व्यक्रोक्ती ध्यानात येताच त्याच्या तोंडावर हसू फुटले. त्याचा चेहरा उन्हातान्हात रापलेला होता व गालफडे थोडी वर आलेली दिसत होती. त्याच्या ओठातील हास्य हळूहळू सर्व शरीरभर पसरू लागले. लुव्हर एक कबरस्तान असे म्हणत हसता हसता त्याची लांबुडकी मान, खांदे, छाती, लांबलचक हात असे सर्व शरीर त्याच्या खदाखदा हसण्याने गदगदू लागले. त्याचे ते शरीर पिळवटल्यासारखे हसणे एखाद्या भुताने झपाटल्यासारखे वाटत होते.

हेन्री अवघडून त्याच्याकडे बघत राहिला. सर्व डच लोक असेच हसत असतील का? त्या अचानक झालेल्या हास्यस्फोटाने वर्गातल्या सर्वांच्या गप्पा थांबल्या. मॉडेलच्या स्टुलावर शून्यात नजर लावून बसलेल्या मारियाने दचकून बाजूला पडलेला गाऊन उचलून आपल्या विवस्त्र अंगावर पांघरला. एखादी प्रचंड लाट किनाऱ्यावर फुटून गेल्यानंतर वाळूवर पसरणाऱ्या फेसाप्रमाणे हळूहळू त्याचे हसू विरत गेले.

‘‘लुव्हर एक कबरस्तान. क्या बात है!’’ डोळ्यातील पाणी पुसत पुसत व्हिन्सेंट म्हणाला. त्याच्या डोळ्यांत पूर्वीची चमक परत आली होती.

‘‘तुम्ही आज आमच्याबरोबर जेवायला चला. ओग्युस्तिनाच्या हाताची चव एकदा चाखून पाहिल्यावर जन्मभर विसरणार नाही. मग वाटलं तर माझ्या स्टुडिओवर चला.” जेवताना व्हिन्सेंटला सर्वांनी प्रश्न विचारून भंडावून सोडले. हॉलंड, तेथल्या प्रसिद्ध पवनचक्क्या व कालवे, ट्युलिपची फुले, चीज वगैरे. त्याच्या नावाचा योग्य उच्चार. गॉग. डच उच्चार हॉप्‌. फ्रेंचांच्या कानाला डच भाषा तोंडात पाण्याची गुळणी केल्याप्रमाणे वाटे. हॉलंडमधील कलाविश्वाची परिस्थिती काय आहे? इथल्यासारखी कलाविद्यालये तेथे आहेत का? असल्यास तिथले पंतोजीसुद्धा इथल्यासारखे रंग घोटायला शिकवतात का? आणि ती वैताग आणणारी ॲनाटॉमीची घोकंपट्टी? रेब्रांदची कितीशी पेंटिंग तिथे आहेत? त्यातली कितीशी तुम्ही पाहिली आहेत? आणि रेब्रांदचे ते ॲमस्टरडॅम का रॉटरडॅममधील घर? पॅरीससारखी लज्जतदार खाद्य संस्कृती तिकडे आहे का? एक ना हजार प्रश्नांची सरबत्ती त्याच्यावर चालू होती आणि सर्वात मुख्य म्हणजे तिथल्या पोरी कशा आहेत? इथल्या पोरी कशा सुरुवातीला तोऱ्यात असतात. अगदी ओझरता स्पर्शही करू देत नाहीत. पण एकदा प्रेमात पडल्यावर सरळ बिछान्यात शिरतात. जेवढे जास्त डिवचावे तेवढ्या जास्त चवताळून उठतात.

तो वयाच्या बत्तिशीतला ताम्रकेशी तरुण त्या कोवळ्या पोरसवदा विद्यार्थ्यांच्या घोळक्यात घोडाच वाटत होता. त्याच्या ससाण्यासारख्या तीक्ष्ण गहिऱ्या निळ्या डोळ्यांत एक प्रकारचे गूढ आकर्षण होते. शिवाय त्याचे फ्रेंचवरील प्रभुत्व. अगदी शिव्यांसकट. त्यामुळे थोड्याच वेळात तो सर्वांच्या आकर्षणाचा विषय झाला.

मुलँ रूज - २१

नाताळची सुटी संपली. हेन्री परत इकॅरसच्या कामाला लागला. ॲतलिए, ओग्युस्तिना, ल एलीसचे रहाटगाडगे परत चालू झाले. एकदा वर्गात डायना ॲट बाथ हे चित्र रेखाटताना तो नेहमीप्रमाणे मॉडेल मारियाच्या नग्न देहाकडे टक लावून पाहत होता.

(मारियाचे लोत्रेकने केलेले स्टडी पेंटिंग स्टॉकहोम म्युझियममध्ये आहे)

पण त्या दिवशी त्याचे पेंटिंगकडे लक्ष लागेना. त्याला काहीतरी वेगळेच वाटू लागले. मध्यभागी फुरफुरणारा स्टोव्ह, लाकडासारखी ताठ बसलेली मारिया, पेपर वाचत बसलेले मस्य कॉर्मेन, आपापल्या इझलवर मान खाली घालून काम करत असलेली मुले. म्हटले तर सगळ्या गोष्टी अगदी नेहमीसारख्या होत्या. कदाचित त्या दिवशी सकाळपासून त्या सगळ्यांचे संदर्भ पार बदलून गेले होते.

हेन्री अतिशय बुद्धिमान होता. त्याच्या हातात कला होती. मायकेल अँजेलो, एल ग्रेको, हाल्से, व्हेलाक्वेझ वगैरे महान कलाकारांच्या गाजलेल्या चित्रांच्या अभ्यासपूर्ण नकला त्याने केल्या होत्या. गेल्या तीन वर्षांत कलेकडे पाहण्याचा त्याचा दृष्टिकोन चांगलाच विकसित झाला होता. कलेतील महानता म्हणजे काय याची प्रगल्भ जाण त्याला होती. सुंदर गोष्टींचे नुसते सुंदर चित्रण म्हणजे कला नव्हे हे त्याला समजले होते. आणि इथे या कला शिक्षणाच्या वर्गात न्युडचे चित्रण कसे आखीव-रेखीव, गुळगुळीत करायचे हे त्याच्या गळी उतरवले जात होते. व्यक्तिचित्रण करण्याचे नियम कवायतीच्या शिस्तीसारखे कडक होते आणि त्यात न्युडची शिस्त तर फारच कडक. न्युडचा विषय असलेली स्त्री अगदी सुरेख बांधेसूद दिसायला हवी. तिच्या स्तनांनी बघणाऱ्याचे कुतूहल चाळवले गेले पाहिजे. जांघा अगदी स्वच्छ दाखवायच्या. तेथे केस दाखवून चालणार नाही. योनी शक्यतो वस्त्राच्या मागे लपलेली किंवा हाताने झाकलेली असावी. तितीॲनच्या व्हीनससारखी. योनी दाखवायचीच झाली तर ती अनाघ्रत वाटायला हवी. मग ती मॉडेल कशी का असेना.

नॉम दे दियू. च्यायला. कुठे गेला तो भिकारडा रॉ अँबर. हा इकॅरस कधी संपणार आहे देव जाणे. इकॅरसच्या कामाला त्याने सुरुवात केली तेव्हाच पुढे त्याला कंटाळा येणार आहे याची कल्पना होती. मग आजच हा सगळा उपद्‌व्याप टाकून पळून जाऊन सरळ आईच्या कुशीत तोंड खुपसून रडावे असे का वाटत आहे?

आदल्या रात्री त्याच्या स्वप्नात ज्युली आली होती. रॅचोची नवी मैत्रीण. कोचावर पहुडलेला तिचा नग्न देह एका बाजूने अँबर तर दुसऱ्या बाजूने मिडनाइट ब्ल्यू रंगात न्हाऊन गेला होता. तिची रानटी स्ट्रॉबेरीसारखी रेडिश पर्पल रंगाची टचटचीत स्तनाग्रे उठून दिसत होती. त्याने तिला हलकेच स्पर्श केला. तिची अंगकांती फाइन ग्रेनच्या कॅनव्हासच्या पोताप्रमाणे होती. नकळत त्याचे ओठ तिच्या ओठांवर टेकले गेले. श्वासात श्वास मिसळला. देहातून वीज सळसळली. तिच्या मांड्या विलग झाल्या. त्याचा देह तिच्या देहात शिरण्यासाठी धडपडू लागला. सुखाच्या स्पंदनांची एक तीव्र लाट सर्व देह व्यापून उरली.

रात्री स्वप्नात आलेली ज्युली दिवसासुद्धा त्याच्या नजरेसमोर तरळत असायची. त्याच्या देहाला स्वप्नपूर्तीची आस लागून राहिली. दिवस-रात्र तो तळमळत असायचा. मोंमार्त्रमध्ये असा सहवास मिळणे मुळीच अप्राप्य नव्हते. मुली तर पैशाला पासरी पडल्या होत्या. थोडीशी खुशामत, एखादी सुंदरशी भेट, चांगल्या हॉटेलमध्ये मस्तपैकी पुख्खा, नाही तर चक्क पैसे. रोख पैसे कोणाला नको होते? तसे पाहिले तर काम खूप सोपे होते.

मुलँ रूज - २०

डिसेंबरच्या सुरुवातीपासूनच पॅरीसमध्ये जागोजागी उत्साहाचे वातावरण जाणवू लागले. दुकानात नाना तऱ्हेचा माल दिसू लागला. लोक खरेदीसाठी गर्दी करू लागले. मित्रांशी बोलताना हेन्रीच्या लक्षात आले की प्रत्येकाचा नाताळच्या सुटीत काय काय करायचे याचा बेत ठरलेला आहे. कोण मैत्रिणीकडे तर कोण नातेवाइकांकडे जाणार असतो. तीन वर्षांची मैत्री ॲतेलिएमधील शेवटच्या टर्मबरोबर संपणार होती. सर्वजण लवकरच वेगवेगळ्या दिशेने पांगणार होते. दुपारचे ओग्युस्तिनामधील आनंदी वातावरण, ल नुव्हेलमधील वादविवाद व रात्रीची ल एलीसमधली धमाल या सगळ्यांना हेन्री लवकरच मुकणार होता.

नाताळच्या संध्याकाळी आईच्या घरी बसला असताना तो या विचारांनी उदास झाला. छतावर दिव्याच्या प्रकाशाचा लंबगोल कवडसा पडला होता. फायर प्लेसमध्ये एक मोठा ओंडका धगधगत होता. मेंटलवर ठेवलेल्या ॲलॅबॅस्टर क्लॉकची टिकटिक एखाद्या गळक्या नळातून पाणी ठिबकण्याचा आवाज यावा त्याप्रमाणे वाटत होती. बाहेरच्या शांत वातावरणात बर्फ भुरभुरत होता. मधूनच रस्त्यावरच्या रहदारीचे आणि नाताळच्या गर्दीचे आवाज येत आणि विरून जात. उरे फक्त दिव्याच्या पिवळसर प्रकाशातील निःस्तब्ध शांतता.

‘‘तुमचा इकॅरस काय म्हणतोय?’’ हातातले विणकाम मधेच थांबवीत आईने विचारले, ‘‘तुमच्या मनासारखं काम होतंय ना.’’

‘‘फारच छान चाललंय.’’ आई आपल्या चित्रकलेविषयी उत्सुकता दाखवतेय याचा त्याला फारच आनंद झाला. ‘‘प्रायमरी शॅडोज्‌ रंगवून झाल्यात. चेहरासुद्धा संपत आलाय. पण अजून खूप घोटकाम करायचं बाकी आहे.’’

बोलताना तो आईकडे बघत होता. बिचारी. तीही त्याच्यासारखीच एकाकी होती. एका परीने ती मायलेकरे दोघेही समदुःखी असली तरी हळूहळू वाढत जाणाऱ्या दुराव्याचा एक अदृश्य पडदा त्या दोघांच्या मधे लटकत होता. त्यामुळे त्यांच्या संवादात मधेच खंड पडायचा.

नाताळमध्ये काय करावे याचा बेत काही नक्की होऊ शकला नाही. पण बोलता बोलता पुढच्या वर्षी स्टुडिओ भाड्याने घेण्याचा विषय निघाला. आईने स्वतंत्र स्टुडिओ असावा याला मान्यता दिली. पण मोंमार्त्रमध्ये स्टुडिओ थाटायला तिचा ठाम विरोध होता.

‘‘हे बघ. पाहिजे तर मादाम ल्युबतेला देखरेखीला म्हणून ठेवता येईल. पण स्टुडिओ घ्यायचा असेल तर तो चांगल्या वस्तीतच हवा.’’

त्याची नजर परत शेकोटीतल्या विस्तवाकडे वळली. या वेळी आपले मित्र काय करत असतील असे त्याच्या मनात आले. फ्रँक्वा गोझी, लुई आँक्तां, रेने ग्रॅनीए, रॅचो व त्याच्या मैत्रिणी.

हातातील विणकाम चालू ठेवून मधेच आई त्याच्याकडे बघत होती. त्याचा अस्वस्थपणा तिच्या लक्षात आला. तिला वाटले, अजून तरी सगळे ठीक चाललेय. पण पुढे काय वाढून ठेवलेय देव जाणे. हेन्रीची थोडा काळ लांबलेली पौगंडावस्था संपत आली होती आणि आता तो तारुण्यात पदार्पण करू पाहत होता. कळी पूर्ण उमलायला अजून थोडा अवकाश होता. तुलूझ्‌ लोत्रेकांचे गरम रक्त त्याच्या धमन्यांत सळसळू लागले होते. वारे घोंगावू लागले होते पण वादळ सुरू व्हायला अजून अवकाश होता.

मुलँ रूज - १९

दुसऱ्या दिवशी हेन्री रू क्लॉझेलवरच्या पिएर टँग्वीच्या दुकानात रंग व कॅनव्हास घ्यायला म्हणून गेला. कला साहित्याच्या दुकानासाठी रू क्लॉझेल अगदी सर्वतोपरीने अयोग्य असा भाग होता. दिवसभर तिकडे शुकशकाट असे. रात्र जसजशी उलटू लागे तशी त्या भागाला जाग येई. त्या भागातल्या काळ्याकुट्ट अंधारामुळे मोंमार्त्रमधल्या ठग, वेश्या व त्यांचे भडवे यांना हा भाग आपल्या हालचालींना सोयीचा वाटे. पण टँग्वीचे तेथे दुकान असायला नेमकी हीच गोष्ट कारणीभूत होती. कारण तो एक पक्का अराजकवादी होता. कला ही सामाजिक जाणिवेचा एक आविष्कार आहे आणि त्यासाठी कलेने आपल्या सभोवतालच्या तळागाळातल्या सर्वहारावर्गाच्या सान्निध्यात राहिले पाहिजे आणि प्रस्थापितांविरुद्ध बंड करणाऱ्यांना सर्वतोपरीने मदत केली पाहिजे, असे त्याचे ठाम मत होते. या मताला अनुसरून त्याने आपल्या खिडकीवर सेझानची काही प्रेम न केलेली पेंटिंग्ज लावली होती.

हेन्री दुकानात गेला तेव्हा टँग्वी पाइप ओढत काउंटरवर बसला होता.

‘‘या! मस्य. अलभ्य लाभ. तब्येत काय म्हणतेय तुमची? मस्य रॅचो काय म्हणताहेत.’’ त्याने सगळ्यांची मोठ्या आस्थेने चौकशी केली. ‘‘सध्या हवा अगदी खराब आहे. या खराब हवेने धंदा बसलाय हो. दिवसभर काळोखी वातावरण. या वातावरणात स्टुडिओत चित्र रंगवायला पुरेसा उजेड कुठून मिळणार. परिणामी रंगांचे गिऱ्हाईक बंद.’’

‘‘पण थोडे दिवस थांबा.’’ दरवाजाकडे हळूच बघत तो म्हणाला, ‘‘जेव्हा क्रांती होईल तेव्हा हे सगळं बदलून जाईल. सर्व चांगल्या कलाकारांना, म्हणजे आपले सामाजिक जाणीव असलेले हो, सरकारतर्फे सर्व काही पुरवलं जाईल. आम्ही त्यांची अगदी खास बडदास्त ठेवू.’’

‘‘आणि सामाजिक जाणीव नसलेल्यांचं काय करायचं?’’

‘‘त्यांचं काय करायचं म्हणता. अहो क्रांतीत त्यांना सरळ गोळ्या घालायच्या. मुळावरच घाव. काय?’’ टँग्वी अगदी हलक्या आवाजात बोलला.

नंतर बराच वेळ टँग्वी ल कम्युन च्या आठवणी सांगत होता. १८५० मध्ये पॅरीसमध्ये समाजवाद्यांनी केलेल्या त्या ऐतिहासिक उठावात त्याचा थोडाफार सहभाग होता. त्याच्या रूमानी आठवणी सांगताना तो अगदी मोहरून गेला होता. दर वेळेला तीच ती गोष्ट ऐकून हेन्रीला पाठ झाली होती. पण पुन्हा एकदा ते पुराण हेन्रीला ऐकवून झाल्यावरच त्याने हेन्रीला काय हवे आहे ते विचारले.

बरोबर घेता येईल ते सर्व सामान घेऊन हेन्री घरी परतला. मागाहून पाठवून दिलेला आठ बाय आठचा कॅनव्हास दुपारपर्यंत येऊन पोहचला. पुढच्या दोन-तीन दिवसात हेन्रीने कामाला सुरुवात केली. इकॅरस ड्रॉइंग हिज विंगज्‌. त्या उडणाऱ्या अथेन्सवासीयांचे भूत पुढचे काही महिने त्याच्या मानगुटीवर स्वार झाले होते. त्याचे भवितव्य, सारी उमेद त्या इकॅरसशी निगडित झाली. ओग्युस्तिनामध्ये दुपारचे जेवण झाल्यावर गप्पाटप्पात वेळ न दवडता तो सरळ घरी जायचा व तडक कामाला सुरुवात करायचा. रॉ अँबरच्या शॅडोज्‌ व रंगांची काळजीपूर्वक घुटाई.

हेन्रीचे काम बघायला काहीतरी निमित्त काढून मादाम ल्युबेत येऊन बसायची. त्याची पॅलेट रॉ अँबरने भरलेली असायची. बहुतेक प्रायमरी शॅडोज्‌ भरून झाल्या होत्या. ब्रशचे फटकारे दिसू नयेत म्हणून हेन्रीने ते घोटून घोटून इतके गुळगुळीत केले होते की सगळ्या कॅनव्हासला सॅटीनसारखी चकाकी आली होती. इकॅरससाठी निवडलेल्या डमीचा चेहरा अगदी कमालीचा रेखीव होता. सरळ नाक, नाजूक जिवणी, पुष्ट स्नायू. पण डोळे निर्जीव आणि चेहरा मूर्खासारखा. हे सगळे कॅनव्हासवर चितारताना कधी एकदा हा इकॅरस संपतोय असे हेन्रीला झाले होते. सारखे खाली-वर करून हेन्री अगदी थकून जाई. अशा वेळी तो दुसरा एखादा छोटा कॅनव्हास रंगवायला घेई. रू कुलँकुरवरील एखादी धोबीण हातात कपड्यांनी भरलेली टोपली घेऊन जातेय किंवा कॅफेत पाहिलेल्या एखाद्या वेश्येचा चेहरा. नाहीतर ल एलीसमधल्या कॅनकॅन डान्सरचे आदल्या रात्री केलेले स्केच रंगवायला घ्या. अशा पेंटिंगमध्ये तो हिरवा, लाल, निळा मनाला येईल त्या रंगांचा अगदी मुक्तपणे वापर करायचा. त्या वेळी त्याचा शीण कुठल्या कुठे पळून जाई.

एके दिवशी असाच तो कॅनकॅनचे दृश्य रंगवत बसला असता धाडकन त्याचे वडील आत आले. मादाम ल्युबेतने घाबरून नजर फिरवली आणि ती हळूच निघून गेली.

“तुमच्या मांसाहेबांनी सांगितलं की तुम्ही एक स्टुडिओ घेतला आहे. म्हणून मी तुमचं कसं काय चाललंय ते बघायला आलो.” हात पाठीमागे घेऊन येरझाऱ्या घालत ते बोलत होते. इकडे तिकडे पाहत ते हळून म्हणाले, “जागा काय वाईट नाहीय. पण इमारत थोडी मोडकळीला आलेली दिसतेय. मी ऐकलंय की मोंमार्त्रमधल्या बहुतेक सगळ्या इमारतींची अशीच अवस्था आहे.”

बोलता बोलता ते खिडकीजवळ गेले. ‘‘वा! इथून बाहेरचं दृश्य मात्र अगदी झकास दिसतय हां.’’ त्यांनी पाठ वळवली. स्टुडिओतल्या इकडे तिकडे पडलेल्या कॅनव्हासवर नजर फिरवत ते पुढे म्हणाले, ‘‘लहानपणी तुम्हाला सारखी चित्रं काढायला हवी असायची. आता तुम्हाला इकडे हवी तितकी चित्रं काढता येतील. कोणी सांगावं एके दिवशी तुम्ही चांगले चित्रकार व्हाल. त्या बिचाऱ्या मस्य प्रँस्तोंसारखे.’’

त्याने वडिलांकडे भीत भीत पाहिले. त्यांचा तो पहिला रुबाब वरवर कायम होता. पण आत ते कुठेतरी दुःखाने पोखरल्यासारखे वाटत होते. आपला मुलगा, लोत्रेक घराण्याचा वंशज आपल्यासारखा देखणा, दणकट, घोडेस्वारीत तरबेज असावा. शिकारी, मेजवान्या, नृत्य समारंभाला त्याला आपल्याबरोबर नेता यावे हे त्यांच्ये स्वप्न मोडल्याचे दुःख ते लपवू शकले नव्हते.

‘‘अरे हे काय आहे?’’ इकॅरसच्या कॅनव्हासकडे हातातल्या काठीच्या टोकाने निर्देश करत ते म्हणाले.

‘‘माझं सॅलूनसाठी पेंटिंग.’’

‘‘हा या विचित्र पंखांनी काय करतोय?’’

‘‘ती एक ग्रीक पुराणातली कथा आहे. इकॅरसची. त्याला पक्ष्यासारखं उडून समुद्रापार जायचं असतं. त्यासाठी त्याला त्याचे वडील डीडॅनस मेणाचे पंख बनवून देतात. पण उडण्याच्या भरात तो सूर्याच्या इतका जवळ जातो की त्याचे मेणाचे पंख वितळून जातात व तो भर समुद्रात कोसळून पडतो.’’

‘‘बरं झालं. जगातला एक मूर्ख कमी झाला.’’ हातातली काठी गरगर फिरवीत ते म्हणाले, ‘‘ठीक आहे मी निघतो आता. तुम्ही आनंदात आहात हे बघून बरं वाटलं.’’

जाता जाता त्यांचे लक्ष कॅनकॅनच्या कॅनव्हासकडे गेले. ‘‘तुम्ही असली चित्रं काढता ते तुमच्या माँसाहेबांना ठाऊक आहे का?’’ यावर हेन्री काही बोलला नाही.

‘‘ही तर शुद्ध अश्लील चित्रं झाली. आपला मुलगा असली गलिच्छ चित्रं काढतो हे त्यांना कळलं तर त्यांना केवढा धक्का बसेल याचा विचार कधी केलाहेत तुम्ही? वेश्या त्यांच्या जागीच ठीक दिसतात. कॅनव्हासवर नव्हे.’’ असे बोलून दुसऱ्या क्षणाला ते ताडताड निघून गेले.

मुलँ रूज - १८

हेन्री आणि त्याच्या मित्रांच्या गप्पा ऐन भरात होत्या तेवढ्यात कॅफेमध्ये दोन इसम शिरले. त्यांच्यापैकी एक बुस्साँ अँड व्हलादों गॅलरीचा व्यवस्थापक तेओ व्हॅन गॉग होता.

“तो दुसरा कोण?” हेन्रीने कुजबुजत विचारले.

“कोणीतरी फुकट्या दिसतोय.”

तो दुसरा इसम मजबूत बांध्याचा होता. त्याच्या वेल्वेटच्या तुमानीवर रंगांचे ठिपके उडालेले होते. भुरकटलेल्या निळसर रंगाचा जर्सी त्याच्या भरदार छातीवर अगदी घट्ट बसला होता. त्याच्या डोक्यावर हॅट नव्हती. त्याचे केस विस्कटलेले होते. हेन्री व रॅचोला तेथे बसलेले पाहून तो त्यांच्या दिशेने आला.

“पॉल, तुम्हाला काय हवं ते मागवा. माझं जेवण झालंय. ह्यांच्याकडे माझं थोडं काम आहे.” तेओ व्हॅन गॉग त्या तरुणाची माफी मागून त्यांच्या टेबलावर येऊन बसला.

“कोण तो.” रॅचोने विचारले.

“पॉल गोगँ. पूर्वी शेअरच्या धंद्यात होता. आता आर्टिस्ट होण्याचा किडा त्याच्या डोक्यात वळवळतोय. चांगला चालणारा धो धो पैसे देणारा धंदा सोडून इकडे आलाय.”

“काय भिकेचे डोहाळे लागलेयत. येडपट दिसतोय.” रॅचो त्याच्याकडे बघत म्हणाला.

“तो एकटाच नाहीय. माझा मोठा भाऊही त्याच माळेतला म्हणता येईल. त्यालासुद्धा आर्टिस्ट बनण्याच्या वेडाने झपाटलंय. बरेच धंदे करून पाहिलेत त्याने. बेल्जममधल्या खाण कामगारांमध्ये पाद्री म्हणून काम करून पाहिलं. पण कशातच जीव रमला नाही.”

“काय वयाचा आहे तुमचा भाऊ?” हेन्रीने सहज विचारले.

“तेहतीस,” तेओ व्हान गॉगला थोडं संकोचल्यासारखं झालं, “मला माहीतेय, या वयात काही नवं शिकणं विशेषतः चित्रकला तर खूप कठीण आहे. कदाचित यातसुद्धा तो फारसा रमणार नाही. पण माझा भाऊ म्हणून मला थोडी मदत करायचीय. या नाताळमध्ये तो पॅरीसला येतोय. तुमच्या कॉर्मेनच्याच वर्गात मी त्याचं नाव घातलंय. माझी तुम्हा मित्रांना एक विनंती आहे. त्याला जरा समजावून घ्या. खूप हळव्या स्वभावाचा आहे तो. त्याचे फ्रेंचचे उच्चार व त्याचं वय यावरून त्याच्या फिरक्या घेऊन त्याला सतावू नका.”

“नाव काय त्याचं?”

“व्हिन्सेंट. व्हिन्सेंट व्हॅन गॉग. तुम्ही त्याला सहज ओळखाल. अगदी माझ्यासारखा दिसतो. त्याची दाढीसुद्धा लालसर आहे माझ्यासारखी. तो तसा गमत्या आहे. फक्त ओळख व्हायचा अवकाश.”

मुलँ रूज - १७

दोन दिवसांनी मोंमार्त्रमधल्या लोकांना एक विचित्र प्रेतयात्रा बघायला मिळाली. मरतुकडे घोडे एक जुनाट शववाहिनी कसेबसे ओढत होते. त्यात वेताचे फर्निचर, तीन इझल, ड्रॉइंग टेबल, एक उंच शिडी वगैरे चित्रविचित्र सामान शिगोशीग भरलेले होते. शवपेटीऐवजी मधेच आडवा ठेवलेला व्हीनस द मिलोचा प्लॅस्टरमधला मळकट पांढरा पुतळा डुगडुगत होता. जणू काही मुडद्यात पुन्हा धुगधुगी येत असावी. गाडीवानाच्या जागी एक उंचापुरा, तगडा दाढीवाला तरुण बसला होता. मोठ्याने गाणे गात, खिडकीतून गंमत बघणाऱ्या मुलींना बघून शिटी मारून डोळा मारीत, वाटेत मधे येणाऱ्यांना अस्सल शिव्या घालीत तो मजेत गाडी हाकत होता. मागून पिंजारलेल्या केसांचे, गबाळ्या कपड्यातील चार तरुण चालले होते. हेन्री मात्र काठी टेकून पाय ओढत चालल्यामुळे थोडासा मागे पडला होता. गाडी लॉजसमोर येताच सगळ्या मंडळींनी भराभर सामान सोडले व आरडाओरडा करत मोठ्या गडबड-गोंधळात वर चढवले. शेवटी रहायला व्हीनस द मिलोचा प्लॅस्टर कास्ट. एकमेकांना भरपूर शिव्या घालत तो अवजड पुतळा सगळ्यांनी मिळून चार मजले चढवून एकदाचा खोलीत आणून टाकला.

“नॉम दे दियू! काय वजन आहे भडवीचं. कमीत कमी एक टन भरेल.”

“सगळं वजन त्या कुल्ले आणि स्तनांमध्ये भरलंय. कसले गोल गुबगुबीत आहेत बघ.”

“पुतळा वर चढवता चढवता ॲनाटॉमीचा अभ्यास करत होतो. तीन वर्षं वर्गात बसून जे डोक्यात शिरलं नाही ते आज ओझं खांद्यांवर घेतल्यावर समजलं.”

हेन्रीचा स्टुडिओ सगळ्यांना आवडला. मोठ्या आपुलकीने त्यांनी सगळे सामानसुमान नीट लावून ठेवले. हेन्री मित्रांच्या आपुलकीने अगदी भारावून गेला. त्याला सगळ्यांचे अगदी मनापासून आभार मानायचे होते. पण असे भावनांचे प्रदर्शन करणे त्याच्या मित्रमंडळीत भंपकपणाचे समजले जाई. म्हणून त्याने आपले आभारप्रदर्शन मनातच ठेवले.

हेन्री मग सर्व मित्रांच्या टोळक्याला श्रमपरिहारासाठी म्हणून ला नुव्हेलमध्ये घेऊन गेला. तेथे यथेच्छ बीअरपान झाले. सर्वांनी व्हेरोनीस, गोया व दलाक्रवावरून भांडण होईस्तोवर एकमेकांशी वितंडवाद घातला. शेवटी आणखी वाद घालण्याचे अंगात त्राण न उरल्याने एकमेकांचा उद्धार करत सर्वजण थकून-भागून संध्याकाळी खूप उशिराने आपापल्या घरी गेले. फक्त हेन्री आणि रॅचो सोडून. त्यांची सॅलूनमध्ये पाठवायच्या पेंटिंगविषयी चर्चा चालू होती.

“बायबलमधला एखादा प्रसंग घेऊ या का. उदाहरणार्थ, मुलाचा बळी देताना अब्राहम. नाहीतर मोझेसचा शिलाभंग.” हेन्री म्हणाला.

“खूप किचकट विषय आहेत ते. फार पसारा मांडावा लागेल.” रॅचोने त्याला कल्पना दिली.

“इकॅरस कसा वाटतो. तुला माहितेय ना ती गोष्ट. इकॅरस भुयारांच्या भूलभुलय्यातून निसटल्यावर मेणाच्या पंखांनी आकाशात उडण्याचा प्रयत्न करतो ती. त्याने शरीराला मेणाचे पंख चिकटवले आहेत. तो एका खडकावर ते मेणाचे पंख पसरून आकाशात झेप घेऊन उडण्याची पोज घेऊन उभा आहे. त्रिकोणात्मक रचनेत छान बसेल.” हेन्रीच्या चेहऱ्यावरून उत्साह उतू जात होता.

“त्यापेक्षा तू नेहमीचे यशस्वी व्हीनस किंवा डायना असे विषय का निवडत नाहीस. लूव्हरमध्ये जा. बोशेच्या एखाद्या पेंटिंगची नक्कल कर. स्टुडिओत येऊन थोडे इकडेतिकडे फेरफार कर की काम झालं. कशाला ती इकॅरसची झगझग. संदर्भ मिळण्याचं तर सोडा, ती गोष्टसुद्धा फारशी कोणाला माहीत नसेल.” रॅचोने प्रतिवाद केला.

“हे बघ. उगाच काहीतरी नवीन करण्यात काही अर्थ नाही. आपल्याला काय. सॅलूनमध्ये पेंटिंग झळकल्याशी कारण. त्यासाठी क्रूसिफिक्शन अगदी उत्तम. लूव्हर तर क्रूसिफिक्शनने भरलेलंच आहे. एक महत्वाची गोष्ट ध्यानात ठेव. क्रूसिफिक्शन, पिएता, मेरी मॅग्दालेन सॅव्हिअरचे पाय पुसतेय, सेंट सॅबॅस्टिअन आपल्या छातीवर बाण झेलतोय या विषयांवरची पेंटिंग निवड समिती सहसा नाकारत नाही.” रॅचो थोडे थांबून पुढे म्हणाला, “वा! काय कल्पना सुचलीय. घोडदळाची लढाई. किती जबरदस्त ॲक्शन आहे बघ.”

“अरे पण पेंढा भरलेला घोडा चार मजले वर चढवणार कसा.”

“त्याची काही गरज नाही. फक्त लक्झेंबर्गला एक फेरी टाकली की झालं. तिथल्या म्युझियममध्ये स्टब्सची घोड्यांवरची भरपूर पेंटिंग आहेत. स्टब्सच्या घोड्यांची नीट नक्कल केलीस आणि नशीब बरोबर असेल तर एखाद्या वेळेस चक्क ब्राँझ पदक वगैरे मिळून जाईल.”

“घोड्यांचं ठीक आहे. पण बाकीच्या साधनसामग्रीचं काय?” हेन्रीने विचारले.

‘‘तुझं म्हणणं बरोबर आहे. तो व्हीनसचा पुतळा चढवतानाच माझी फाटलीय. या बायबलच्या विषयांसाठी लागणारं सामान गोळा करता करता अर्धी शक्ती खर्च होते. त्यापेक्षा एखादा साधा, कौटुंबिक प्रसंग घेऊया. नेहमीच्या जीवनातला.’’

“उदाहरणार्थ. बाहुली मोडलेली पाहून रडणारी लहान मुलगी, आईच्या नकळत जॅम चोरून खाणारा छोटा मुलगा.” हेन्री वेडावत म्हणाला.

“काय वाईट आहे यात?” रॅचो.

“भातुकली खेळणं, रात्री अंथरूण ओलं करणं यात काही वाईट नसतं रे. पण ते कधी. लहानपणी. जन्मभर तसंच करत राह्यलं तर कसं होईल?”

“ठीक आहे बाबा. तू म्हणतोस तसा इकॅरस करायला घे. पण त्यात भरपूर घोटकाम करावं लागेल. आणि तुला तर घोटकाम मुळीच आवडत नाही.”

हेन्रीचे लक्ष दुसरीकडेच होते. बाजूच्या टेबलावर एक तरुणी एकटीच बसली होती. तिचे कपडे हलक्या दर्जाचे होते. तिने चेहऱ्यावर भडक रंगरंगोटी केली होती. ती आपले खाणे संपवून बिल देण्याच्या तयारीत होती.

“तिच्या मानेवर बघ कशी हिरवट शॅडो आहे ती.”

“मानेवर हिरवट शॅडो काय च्यायला. सगळ्या शॅडोज्‌ रॉ अँबर, डार्क ब्राऊन ते ब्लॅक या दरम्यानच असतात. मस्य कॉर्मेनची शिकवण एवढ्यात विसरलास की काय? डोकं ठिकाणावर आहे का तुझं.” रॅचो वैतागून म्हणाला.

“तिचा चेहरा बघ कसा विलक्षण पारदर्शी आहे तो. खिडकीच्या तावदानासारखा.” हेन्रीची तंद्री दुसरीकडेच लागली होती. “ते जाऊ दे. तू इकॅरस घोटण्याविषयी काय म्हणत होतास?”

“तुझं आज लक्षण ठीक दिसत नाहीय. त्या गावभवानीचं पोर्ट्रेट करायचा विचार आहे की काय तुझा. गळ्याभोवतीची हिरवट शॅडो, काचेसारखा पारदर्शी चेहरा. अशानं एक दिवस गोत्यात येशील तू.”

“मी तिचं पोर्ट्रेट करणारय असं काही नाही. मला फक्त एवढंच म्हणायचं होतं की...”

“बकवास करू नकोस. माझं ऐक. हे पोर्ट्रेट करून काय फायदा होणार आहे. कोण विकत घेईल. कोणत्या प्रदर्शनात पाठवशील. कोणाला रस आहे मोंमार्त्रमधल्या रांडांच्या पोर्ट्रेटमध्ये. एखाद्या रात्री दारू पिऊन धुंद झाल्यावर झोपायला बऱ्या वाटल्या तरी त्यांचं पोर्ट्रेट काही कोणी आपल्या दिवाणखान्यात टांगायला तयार होणार नाही.”

“तू म्हणतोयस ते अगदी सगळं बरोबर आहे. एखादं कुत्रंसुद्धा ढुंकून बघणार नाही अशा पेंटिंग कडे. पण तुझा तो घोडेस्वार, जॅम चोरणारा मुलगा, माझा इकॅरससुद्धा त्यात आला, या सर्वांपेक्षा तिच्या चेहऱ्यात जान आहे. त्यातला जिवंतपणा अगदी अल्पांशाने जरी कॅनव्हासवर उतरवता आला तरी ते एक ग्रेट पोर्ट्रेट होईल.” हेन्री थोडे थांबून पुढे म्हणाला, “तू कधी स्वतःच्या निव्वळ आनंदासाठी म्हणून एखादं पेंटिंग केलंयस. मी लहानपणी खूप पोर्ट्रेट करायचो. माझ्या आईची. घरातल्या सगळ्यांना मला पोज द्या पोज द्या म्हणून भंडावून सोडायचो.”

“आणि आता पेंटिंग करायचं म्हणजे जिवावर येतं असंच ना.”

“अगदी जिवावर येतं असंच काही नाही. पण च्यायला आपण ते ॲतलिएमध्ये रोज व्हीनस आणि डायना घोटत बसतो ना त्याने जाम वात आणलाय बघ. प्रायमरी शॅडोज्‌ नेहमी रॉ अँबरनेच भरायच्या, रचना त्रिकोणात्मकच करायची, ब्रशस्ट्रोक्स चाटून-पुसून गुळगुळीत करायचे. असंच का? कोणी ठरवलं हे? एखाद्याला जसं आवडतं तसं तो का रंगवू शकत नाही? एकदा कॅनव्हासवर ब्रशचा फटकारा मारला की तो कायमचा. मनासारखा आला नाही तर दुसरा घ्या. नाही जमलं तर पेंटिंग सोडून द्या. त्याच कॅनव्हासवर रंगाचे थरांवर थर देत बसणं म्हणजे फारच भयंकर आहे. कोणाला शॅडोज्‌ हिरव्या आणि निळ्या दिसत असतील तर त्याने तशा का रंगवू नयेत? मला त्या तशाच दिसतात.”

“तुला तसं रंगवता येणार नाही. तुझ्या पेंटिंगची सॅलूनमध्ये वर्णी लागायला हवी तर मस्य कॉर्मेन जसं सांगतात तसंच तुला रंगवायला हवं. वेगळा मार्ग चोखाळायचा विचारसुद्धा मनात आणलास तर त्याचा अर्थ काय तो तुला ठाऊक आहे ना. आर्टिस्ट म्हणून तुझं भवितव्य खल्लास.”

“ठीकय,” एक उसासा सोडून हेन्री म्हणाला, “मधूनच डोक्यात काय वारं शिरतं काही कळत नाही. मी आता माझा इकॅरस बघ कसा घोटून घोटून तयार करतो ते. एवढ्या शिव्या खाऊन गाढवासारखं राबल्यावर आता सॅलूनमध्ये माझ्या पेंटिंगची वर्णी लागण्यासाठी तेवढंच करायचं उरलं असेल तर माझी काही हरकत नाही. माझं चित्र सॅलूनमध्ये लागलं तर मला नाही तरी आईला खूप आनंद होईल.”

(फोटो - 'व्हीनस डी मिलो' चा प्लास्टर कास्ट)