मुलँ रूज - ३१

डेनिस हेन्रीला पोर्ट्रेटसाठी पोज द्यायला लागल्यानंतर त्या दोघांत अधिक जवळीक निर्माण  व्हायला लागली. दोघांनी आपापल्या जीवनातल्या बारीकसारीक घटना एकमेकांना सांगितल्या. आपल्या मनाचे कप्पे एकमेकांजवळ उघडे केले. या जवळिकीचा अर्थ लावताना हेन्रीच्या मनात चलबिचल होऊ लागली. डेनिस एवढी आपुलकी दाखवतेय त्या अर्थी आपण तिला नक्कीच आवडत असलो पाहिजे. पण तिला लग्नाची मागणी घालायला त्याला धीर होत नव्हता. ब्रासेरीमधल्या त्या वेश्येचे शब्द अजून त्याच्या कानात घुमत होते. तू खुजा आहेस, दिसायला कुरूप आहेस. पण तरी काय झाले? काही मुली जाणूनबुजून असल्या व्यंगाकडे दुर्लक्ष करतात. युद्ध संपल्यावर नाही का रणभूमीवर लढताना अपंगत्व आलेल्या वीरांशी लग्न करण्याची लाट येते. कोणी सांगावे डेनिससुद्धा अशा निःस्वार्थी मुलींत मोडणारी एक असेल. शारीरिक सौंदर्यापेक्षा आंतरिक सौंदर्याला महत्त्व देणारी.

डेनिसच्या साध्या साध्या वागण्यात काहीतरी अर्थ काढण्याचा हेन्रीला नंतर कित्येक दिवस चाळाच लागला. तिच्या प्रेमात पडल्यामुळे तो सारासार बुद्धी गमावून बसला होता. मग अगदी क्षुल्लक गोष्टींचा आपल्याला हवा तो अर्थ लावून तो मोकळा व्हायचा. तिला तो आवडत असे. अगदी मनापासून आवडत असे ही गोष्ट खरी होती. लोत्रेकांचे इतिहासप्रसिद्ध घराणे, त्यांना मिळणारे मानमरातब, त्यांची अफाट संपत्ती. शिवाय हेन्रीच्या हातातली कला वगैरे सगळ्या गोष्टींनी ती प्रभावित झाली होती. पण ते तेवढ्यापुरतेच होते. डोक्यात प्रेमज्वर चढल्यामुळे हेन्रीच्या हे सगळे लक्षात येणे शक्य नव्हते.

डेनिसला मागणी घालण्यासाठी हेन्री संधी शोधत होता. एखाद्या दबा धरून बसलेल्या शिकाऱ्यासारखा. तिच्या मनात काहीच नसल्याने ती बेसावध होती. हेन्रीच्या वाढदिवसाच्या निमीत्ताने सगळे जण जमले होते. त्याचे चित्त अगोदरच थाऱ्यावर नव्हते. तेवढ्यात डेनिस अजाणतेपणाने त्याच्या अगदी जवळ येऊन उभी राहिली. तिच्या शरीराची धग त्याला जाणवली. त्याच्या हातातला शँपेनचा ग्लास थरथरू लागला. तिने शांतपणे विचारले, ‘‘मी ती प्रील्यूड वाजवू का. पहिल्या दिवशी वाजवलेली.’’

तिने पियानो वाजवायला सुरुवात केली. हेन्री तिच्याकडे टक लावून पाहत होता. तिचे वादन संपल्यावर तिने हेन्रीकडे वळून पाहिले. त्याने ग्लासातली शँपेन एका घोटात संपवली व लगबगीने तिच्या जवळ जाऊन तिला विचारले,

‘‘प्लीज. वर स्टुडिओत जाऊ या का जरा.’’

‘‘आता! या वेळी?’’ तिने प्रश्नार्थक नजरेने त्याच्याकडे पाहिले.

‘‘होय. माझं खूप महत्वाचे काम आहे.’’

त्याच्या घशाला कोरड पडली होती. छाती धडधडत होती. तो तिला घेऊन वर स्टुडिओत गेला.

‘‘काय दाखवणार आहात मला?’’ तिने विचारले.

‘‘जरा बस इथे.’’

ती मुकाट्याने कोचावर बसली. हेन्री तिच्या शेजारी जाऊन बसला. त्याने तिचा हात आपल्या हातात घेतला. त्याचे ओठ थरथरत होते. दिव्याच्या मंद प्रकाशात त्याचा कुरूपपणा अधिकच उठून दिसत होता. त्याच्या रूपात झालेल्या या बदलामुळे ती थोडी घाबरली.

‘‘तुला ही गोष्ट विचित्र का वाटतेय? माझ्यातल्या शारीरिक व्यंगामुळेच ना?’’

मनातल्या खळबळीमुळे बोलताना नकळत त्याच्या हाताची पकड घट्ट होत गेली. तिचा हात दुखू लागला. इतका की कळ मस्तकात गेली. होणाऱ्या वेदनेने तिची भीड, भीती दूर पळाली. तिने आपल्या हाताला जोराचा हिसडा दिला आणि त्याच्या अंगावर ती ओरडली,

‘‘होय. पहिला माझा हात सोडा.’’

त्याने एका झटक्यात तिला आपल्या जवळ ओढून तिच्या ओठांचे चुंबन घेण्याचा प्रयत्न केला. एक क्षणभर काळाची गती स्थिर झाल्यासारखी वाटली. ओठांचा ओलसरपणा, स्तनांची उष्णता, तिचे आक्रसणारे शरीर, त्याच्या मांसात रुतणारी तिची नखे. सर्व काही फक्त एक क्षणभरच. दुसऱ्या क्षणी तिने आपला हात त्याच्या हातातून सोडवून घेतला. धावत ती दरवाजाकडे गेली. तेथे थांबून किंचाळत ती म्हणाली,

‘‘हलकटा. तुझ्याएवढा नीच मी आयुष्यात पाहिला नव्हता. लक्षात ठेव. कोणतीही अव्यंग मुलगी जीव गेला तरी तुझ्यासारख्या बुटक्या, फेंगाड्या आणि कुरूप मुलाशी लग्न करायला तयार होणार नाही.’’

जिन्यावर दाणदाण पाय आपटत ती निघून गेली. त्याचे डोके सुन्न झाले. थोड्या वेळात तो भानावर आला. काय घडले असावे याचा आईला सुगावा लागला असावा. अजून ती वर कशी आली नाही याचे त्याला आश्चर्य वाटले. आता खाली जाऊन आपण होऊन तिला तोंड दाखवणे भाग होते. त्याने काठी उचलली व मोठ्या कष्टाने एक एक पाऊल टाकत खाली गेला. सर्वजण परत गेले होते. आई फायरप्लेसच्या बाजूला एकटीच बसली होती. तो शेजारच्या खुर्चीवर जाऊन बसला. थोडा वेळ कोणीच काही बोलले नाही.

‘‘मी तोंडघशी पडणार आहे याची तुम्हाला जर अगोदरपासून कल्पना होती तर जरा सावध करायचंत मला.’’ हेन्री आईची नजर टाळत शेकोटीतल्या लाकडांकडे बघत म्हणाला.

थोडा वेळ तसाच गेला. शेकोटीतल्या विस्तवातली लाकडे तडतडत होती.

‘‘असं काहीतरी घडेल असं मला आत कुठेतरी वाटत होतं. पण आशा फार वेडी असते. वाटलं होतं डेनिस इतर मुलींपेक्षा कदाचित वेगळी असेल. पण मी स्वतःला फसवत होतो. ममा, तुम्हाला कल्पना येणार नाही की कुरूप व्यक्ति स्वतःला कशी फसवत असते ती. अशा फसवणुकीने ती स्वतःच्या कुरूपतेला, व्यंगाला झाकत असते. या कल्पनारंजनामुळे थोडा वेळ का होईना तिला आपल्या कुरूपतेचा, व्यंगाचा विसर पडतो.’’

‘‘रिरी, माँ पेतीत, माझ्या राजा, प्लीज असं बोलू नका. काळजाला घरं पडतात.’’

‘‘पण ममा, सत्य परिस्थिती नाकारून काय होणार आहे? तुम्हाला ठाऊक नसेल. मी मोंमार्त्रमध्ये होतो तेव्हा एक-दोनदा ब्रासेरी मोंतेमध्ये गेलो होतो. कशाला ठाऊक आहे? स्त्रीसुखासाठी. दोन्ही वेळा माझ्याबरोबर यायला कोणीही तयार झालं नाही. दीडदमडीच्या वेश्यांनीसुद्धा मला नकार दिला. माझ्या अशा रूपामुळे. रोज रात्रभर मी तळमळत असतो. स्त्रीचे विचार मनातून काढून टाकण्याचा कितीही प्रयत्न केला तरी मनात ते येतच राहतात. अगदी वेड लागण्याची पाळी येते.’’

‘‘तुम्हाला ह्या सत्य परिस्थितीची कल्पना यावी म्हणून मुद्दाम होऊन हे सगळं सांगतोय.’’ आईकडे बघत तो पुढे म्हणाला, ‘‘मी मोंमार्त्रमध्ये परत राहायला जायचं ठरवलंय. तिकडेच माझ्या मनाला थोडी शांतता लाभेल. आजच्यासारखा प्रसंग कुठेही येऊ शकला असता. सॅन रेमो, फ्लॉरेन्स कुठेही. आज नाहीतर उद्या सहा महिन्यांनी केव्हाही. डेनिस फक्त निमित्त झाली. मी तिकडे राहिलो तर माझ्यापासून किमान तुम्हाला त्रास होणार नाही. आज झाला तसा.’’

‘‘तुम्हाला तिकडे अगदी एकटं वाटेल.’’ तिच्या डोळ्यांत अश्रू दाटून आले होते.

त्याने काठी घेतली आणि तो उठून आईजवळ गेला.

‘‘प्लीज ममा, तुम्ही रडू नका. आपल्याला मन थोडं घट्ट करायला हवं. तसा मी अधूनमधून भेटायला येत जाईन.’’

एवढे बोलून हेन्री आपल्या झोपण्याच्या खोलीकडे जायला निघाला. आई त्याच्याकडे अश्रू भरल्या नजरेने बघत होती. काठी टेकत टेकत पाय ओढत चाललेली त्याची पाठमोरी आकृती मोठी करुणास्पद दिसत होती. डोळ्यांत दाटलेल्या अश्रूंनी तिची नजर अंधूक झाली. तिने पापण्या घट्ट मिटून घेतल्या. अश्रू गालांवरून घळघळा ओघळू लागले. आपल्या मुलाला कठोर नियतीपासून जपण्याचा आजवर तिने आपल्यापरीने खूप प्रयत्न केला होता. पण आता प्रार्थना करण्यापलीकडे तिच्या हातात काहीच राहिले नव्हते. शेकोटीतल्या विझत जाणाऱ्या विस्तवाच्या ठिणग्यांकडे विषण्णपणे पाहता पाहता ती पुटपुटत प्रार्थना करत होती.

मुलँ रूज - ३०

ऑगस्ट महिन्यातली ती एक दुपार होती. बाहेर ऊन रणरणत होते. सर्व सृष्टी आळसावली होती. शॅतो द माल्‌रोमवरील मंडळींची वामकुक्षी चालू होती. एका चेस लाउंजवर पुस्तक वाचता वाचता हेन्रीला डुलकी लागली होती. बाजूला अर्धवट प्यालेल्या लेमोनेडचा ग्लास पडला होता. मादाम एदल एका आरामखुर्चीवर पडल्या पडल्या अर्धमिटल्या डोळ्यांनी लेकाकडे पाहत होती. शेवटी एकदा मोंमार्त्रचे खूळ संपले तर. सॅलूनमधले अपयश सुटीत विसरायला होईल. अभ्यासात त्याला गती आहे. युनिव्हर्सिटीत वेळ चांगला जाईल. तेवढ्यात जोसेफने मादाम ल आंद्रे द प्राँतनेक आल्याची वर्दी दिली म्हणून ती उठली आणि हेन्रीला जाग आली. कोण आलेय ते बघण्यासाठी हेन्री गच्चीच्या कठड्याकडे गेला. घोडागाडीतून आईच्याच वयाची एक स्त्री उतरत होती. एकमेकांना ‘एदल’,‘एंजेलिक’ अशा हाका मारत त्यांनी धावत जाऊन मिठी मारली.

घोडागाडीतून सतरा-अठरा वर्षांची एक मुलगी आपला पायघोळ स्कर्ट सांभाळत खाली उतरली.

‘‘माझी मुलगी डेनिस-’’ बॅरोनेसने ओळख करून दिली.

चहाच्या टेबलावर हेन्रीची ओळख करून देण्यात आली. मग पुढचा तासभर प्राँतनेक कुटुंबाची वंशावळ, त्यांच्या शाखा, उपशाखा यांचे गुऱ्हाळ हेन्रीला ऐकावे लागले.

‘‘गेल्या वर्षी बॅरोनेट वारले आणि डेनिस बिचारी पोरकी झाली.’’ एंजेलिकचे डोळे पाणावले.

‘‘शेरी डीअर. मस्य द तुलूझ्‌ लोत्रेकना जरा पियानो वाजवून दाखवतेस का?’’ एंजेलिक म्हणाली, ‘‘आमची डेनिस पियानो खूप छान वाजवते बरं का.’’

आज्ञाधारक मुलांप्रमाणे ती दोघे खुर्चीवरून उठली. हेन्री मोठ्या अदबीने तिला दिवाणखान्यात घेऊन गेला. तिने पियानो वाजवायला सुरुवात केली. हेन्री सोफ्यावर बसून तिच्याकडे बघत होता. पाठीमागच्या फ्रेंच विंडोमधून येणाऱ्या संध्याकाळच्या उन्हात भिंतीवर पडलेली तिची सावली मोठी छान दिसत होती. सुरावटीतला शेवटचा कॉर्ड वाजवून होताच ती पियानोस्टुलावरून गरकन वळली. तिचा एक हात अजून पियानोच्या पट्टीवर होता.

‘‘कसं वाटलं? सेझार फ्रँकचा प्रील्यूड आहे. ही रचना फारशी कोणाला माहीत नाही. पण माझ्या पपांना फार आवडायची.’’ ती उठली आणि सोफ्यावर त्याच्या शेजारी जाऊन बसली. दोघेही तसे समवयस्क होते. त्या दोघांनाही इतर मित्रमैत्रिणी कोणीही नव्हते. वय पालकांपासून फटकून राहण्याचे होते. त्यामुळे दोघांची थोड्याच वेळात चांगली मैत्री जमली.

दुसऱ्या दिवसापासून ते दोघे रोज संध्याकाळी फिरायला जाऊ लागले. तिच्या आगमनामुळे हेन्रीच्या दिनक्रमात फरक पडला. आयुष्यात प्रथमच त्याला एखाद्या मुलीशी मैत्री करण्याची संधी मिळत होती. प्रथमदर्शनी मनात आलेले रोमँटिक विचार त्याने कटाक्षाने मनातून काढून टाकले. तरीही नकळत तो थोडा नीटनेटका राहायला लागला होता. त्याने पॅरीसमधून डझनभर नवे शर्ट मागवून घेतले. दाढी व्यवस्थित कोरून घेतली. कपड्यांची इस्त्री, टायची गाठ, बुटांचे पॉलीश वगैरे गोष्टींवर जास्त लक्ष पुरवायला लागला. हातात अंगठी, गळ्यात सोन्याची साखळी घातल्याशिवाय तो बाहेर पडत नसे.

रोज फिरायला जाण्यासाठी तो नवनवी ठिकाणे शोधून काढायचा. लोत्रेकांच्या इस्टेटची त्याला चांगली माहिती होतीच. भरीला त्याने स्थानिक इतिहासाची पुस्तके नीट वाचून काढली. संध्याकाळी फिरायला जाताना तो तिचा वाटाड्या असे. आपल्या गप्पा मनोरंजक व्हाव्यात म्हणून तो खूप काळजी घेई.

मोंमार्त्रमधल्या कनिष्ठ वर्गातून आलेल्या मुलींशी कित्येक वेळा काय बोलावे हा प्रश्न त्याला पडे. तसा प्रकार डेनिसच्या बाबतीत होत नसे. एक तर ती त्याच्या तोलामोलाच्या उमराव घराण्यातली होती. साहजिकच त्यांच्या परंपरा, आचारविचार, पूर्वग्रह, आवडी -निवडी मिळत्याजुळत्या होत्या. त्यामुळे लवकरच त्यांची चांगली गट्टी जमली.

ऑक्टोबरमध्ये पावसाला सुरुवात झाली आणि त्यांचे बाहेर फिरायला जाणे बंद झाले. त्यामुळे हेन्रीने तिचे पोर्ट्रेट करायला घेतले. रोज दुपारी ती त्याच्या स्टुडिओत जायची. आरशासमोर नट्टापट्टा झाला की हेन्री तिला पोज देऊन बसवायचा. मग गप्पागोष्टी करत, हसत-खिदळत वेळ कसा जायचा ते तिच्या आईचे बोलावणे येईपर्यंत कळायचे नाही.

एके दिवशी ती नेहमीप्रमाणे पोज देऊन बसली होती. त्या दिवशी बाहेर पाऊस पडत होता. का कोण जाणे दोघेही गप्प होते. पावसाची रिपरिप व शेकोटीतल्या लाकडांची तडतड याशिवाय सगळे काही चिडीचूप होते. अचानक डेनिस स्टुलावरून उठली व हेन्रीचा हात हातात घेऊन म्हणाली, ‘‘हेन्री, तुम्ही किती चांगले आहात. माझ्यासाठी केवढं करता. तुम्ही नसता तर मी कंटाळ्याने अगदी वेडी झाले असते. तुमचे आभार कसे मानावे ते कळतच नाही.’’

अचानक झालेल्या या प्रकारामुळे हेन्री थोडा गोंधळून गेला. ‘‘वास्ताविक मीच तुमचे आभार मानायला हवेत. तुझ्यापेक्षा मीच जास्त कंटाळलो होतो. चल. तो चहा घेऊया आणि कामाला लागू.’’ हेन्री म्हणाला, ‘‘असे एकमेकांचे आभार मानायच्या अगोदर ते पोर्ट्रेट एकदाचं पूर्ण करूया.’’

मुलँ रूज - २९

ॲतेलीएच्या शेवटच्या दिवशी आपापली एंट्री सॅलूनमध्ये पाठवून दिल्यावर सर्वजण एखादी परीक्षा संपल्याच्या आनंदात ओग्युस्तिनामध्ये जेवायला गेले. सर्वांनी मिळून एकत्र घालवलेली ती शेवटची संध्याकाळ होती. जेवण झाल्यावर ला नुव्हेलमध्ये यथेच्छ बीयरपान. असा दिवस परत येणार नाही याची त्यांना कल्पना होती. हास्यविनोद, चेष्टामस्करी यांना ऊत आला होता. नंतर सर्वजण मिळून ल एलीसमध्ये गेले. प्रत्येकाने आपापली मैत्रीण पकडली व नृत्याला सुरुवात केली. हेन्री एकटाच बापुडवाणा होऊन कोपऱ्यात बसला. शेवटी तगमग असह्य होऊन तो तेथून हळूच सटकला. उद्विग्न मनःस्थितीत तो ब्रासेरी मोंसेत जाऊन कधी पोचला ते त्याचे त्यालाच कळले नाही.

त्याने घाबरत घाबरत इकडेतिकडे पाहिले. काय होईल ते होऊ दे. या खेपेला सरळ विचारून मोकळे व्हायचे असे त्याने ठरवले. धीर येण्यासाठी त्याने ॲबसिंथ मागवली. ग्लास समोर येताच त्याने साखरेचा एक खडा त्यात टाकला. पण खडा नीट विरघळण्याच्या आत त्याने ग्लास एका घोटात रिकामा केला. पोटात जाळ उठला व थोडा धीर आला. समोरच्या एका बाईकडे त्याने हळूच पाहिले. थोडी वयस्कर व बेढब दिसत होती. पण म्हणूनच तयार होईल असा विचार करून त्याने तिच्याकडे मोर्चा वळवला. जवळ जाऊन मोठ्या अदबीने विचारले,

‘‘मादम्वाझेल, माझ्याबरोबर ड्रिंक घ्यायला आवडेल का तुम्हाला.’’

तिने एकवार त्याच्या हातातल्या काठीकडे व त्याच्या चेहऱ्याकडे पाहिले व म्हणाली, ‘‘तुम्हाला दिसत नाहीय का मी कामात आहे ते.’’

हेन्री वरमून तसाच स्तब्ध उभा राहिला.

‘‘आरशात कधी स्वतःचा मुखडा पाहिलायत का? मला ड्रिंक घ्यायला बोलावायला आलात ते.’’

तिचे हेटाळणीचे उद्‌गार त्याच्या कानात तप्त शिशासारखे शिरले. त्याच्यासारख्या कुरूप, फेंगड्या पायांच्या बुटबैंगणाबरोबर दोन घटका घालवायला एखादी म्हातारी वेश्यासुद्धा तयार नव्हती. त्याच्या शारीरिक दुःखात एका नव्या दुःखाची त्या दिवसापासून भर पडली. स्त्रीसुख आपल्याला कधीच उपभोगायला मिळणार नाही या जाणिवेने तो व्याकूळ झाला.

काठी टेकत, पाय फरफटत, अपमानित, व्यथित मनाने तो लॉजवर परतला. देगासच्या स्टुडिओत अजून दिवा जळत होता. त्याची सावली खिडकीच्या तावदानावर पडली होती. दूर कित्येक खिडक्यांमधून दिवे जळताना दिसत होते. या क्षणी पॅरीसमध्ये हजारो युग्मे एकमेकांच्या मिठीत मैथुनमग्न असतील. हे शारीरिक व्यंग, खुजेपण, कुरूपता आपल्याच वाटेला का यावी की कोणतीही स्त्री आपल्याला कधीही जवळ करणे शक्य नाही.

‘हेन्री तू नुसता बुटका नाहीयेस. जोडीला कुरूपसुद्धा आहेस हे कधीही विसरू नकोस.’

निराशेच्या खोल गर्तेत त्याला दुःखाचे कढ येत होते. त्याच्या गालावरून उष्ण अश्रू वाहू लागले.

‘ममा, मला तेव्हाच का मरू दिलं नाहीस? का जगवलंयस मला जिवाचा एवढा आटापिटा करून.’

मुलँ रूज - २८

पीएर टँग्वी अराजकवादी म्हणून प्रसिद्ध होता. दुकानात येणाऱ्या-जाणाऱ्याला आपली राजकीय मते व भूमिका सुनावल्याशिवाय तो सोडत नसे. त्याच्या दुकानात पोचल्यावर हेन्रीने इकॅरससाठी फ्रेम मागताच दुसऱ्या क्षणी टँग्वी उसळून म्हणाला, ‘‘सॅलूनसाठी पेंटिंग पाठवत आहात. तुम्हाला माहितेय. हे सॅलून वगैरे म्हणजे सगळा बकवास आहे. भांडवलदारांचा भंपकपणा दुसरं काही नाही. हे तुझे अकादमीवाले, भडवे समजतात कोण स्वतःला? भांडवलदारांचे पित्ते आहेत एकजात. गोळ्या घातल्या पाहिजेत एकेकाला.’’

हेन्री टँग्वीचा प्रतिवाद करण्याच्या मूडमध्ये नव्हता. त्याने चटकन फ्रेमची मापे टँग्वीला संगितली. मापे वहीत टिपून घेतल्यावर टँग्वीने कोपऱ्यातला एक पोर्टफोलिओे उचलला व त्यातले जपानी प्रिंट हेन्रीला दाखवले. ‘‘त्या कॉर्मेनकडे रंग कितीही घोटलेस तरी याची सर येणार नाही.’’

ते एकूण तीन प्रिंट होते. एकात समुद्रकाठी बसलेल्या तीन वेश्यांचे चित्र होते. त्यातली एक केस विंचरीत होती, दुसरी वाळूत गुडघ्यांवर बसून शिंपले वेचीत होती, तर तिसरी आपल्याच नादात समुद्राच्या लाटांकडे टक लावून बघत होती. ते चित्र म्हणजे नजाकतदार शैलीतील चित्रणाचा एक अप्रतिम नमुना होता. चित्रातील रेषा संगीतातली लय व नृत्यगतीतला ताल घेऊन कागदावर उतरली होती.

‘‘अप्रतिम!’’ हेन्री त्याच्या हातातला प्रिंट जवळ जवळ हिसकावून घेत म्हणाला, ‘‘केवढ्याला?’’

‘‘हे विकण्यासाठी नाहीत. तुम्हाला फक्त दाखवायला म्हणून बाहेर काढलेयत.’’

‘‘पण विकत का नाही? दुकान तर थाटून बसला आहात.’’

‘‘अरे या ज्या मुली आहेत ना त्या अगदी माझ्याच मुलींसारख्या वाटतात मला. आपल्या मुली कोणता बाप विकायला काढेल.’’

एवढ्यात पाठच्या खोलीतून आवाज आला, ‘‘बारा फ्रँक पडतील. फ्रेम करून पाहिजे असेल तर चौदा.’’

‘‘अग लाडके, एवढं सुंदर चित्र तू विकायला काढलंस.’’

‘‘त्यांच्याकडे काही लक्ष देऊ नका मस्य तुलूझ्‌. यांना काहीच विकायचं नसतं. मागच्या आठवड्यात एकाने सेझानच्या पेंटिंगची किंमत विचारली. कधी नव्हे तर सेझानला गिऱ्हाईक मिळत होतं. यांनी काय किंमत सांगितली असेल माहितेय. दहा हजार फ्रँक. नशीब मी होते. पंचवीस फ्रँकला काढलं. तीन सफरचंद तर होती त्यात.’’

(सेझानच्या पश्चात थोड्याच दिवसांत त्या तीन सफरचंदांना खरेच दहा हजार फ्रँक किंमत आली. सध्या त्याची किंमत कित्येक लाख फ्रँकच्या घरात जाईल)

‘‘बायकांना कलेची काही कदर नसते. त्यांना दिसतो नुसता पैसा पैसा आणि फक्त पैसा.’’

‘‘रोजच्या जेवणातला पाव, तुमच्या चित्रांना लागणारा कॅनव्हास या सगळ्या गोष्टींना जोपर्यंत दिडक्या मोजाव्या लागतात तोपर्यंत पैशाचं महत्त्व राहणारच आहे.’’ तिने फणकाऱ्याने सांगितले.

‘‘थोडे दिवस थांब एकदा कामगारांचं राज्य येऊ दे मग...’’

नंतर दोघा नवरा-बायकोचे प्रेमळ भांडण झाले. टँग्वीने देगाससाठी थोडे रंग बांधून दिले आणि हेन्रीला निरोप दिला.

(थ्री ॲपल्स – पॉल सेझान – तैलरंग – कॅनव्हास, १८७२ – म्युसे डी’ओर्से – पॅरीस)

मुलँ रूज - २७

वसंत ऋतूच्या उरलेल्या दिवसांत हेन्रीने स्वतःला कामात झोकून दिले. दिवसा ॲतेलीएमध्ये व्हीनस नाहीतर लॅडा, घरी स्टुडिओत इकॅरस. रंगकाम इतके घोटून घोटून गुळगुळीत केले की एकदा कॉर्मेनने त्याची चक्क तारीफसुद्धा केली. ‘चित्रकलेच्या नावाने अगदी मठ्ठ असलात तरी अशीच मेहनत घेत राहिलात तर मोठेपणी थोडीफार कामं मिळायला हरकत नाही. अर्थात तुम्हाला त्याची गरज नाही.’ वसंत ऋतू संपता संपता इकॅरस एकदाचा पूर्ण झाला. कॅनव्हासच्या कोपऱ्यात स्वतःची सही ठोकताना त्याला एकीकडे सुटल्याची भावना होती तर दुसरीकडे आता आपण ॲतेलीएमधील मित्रमंडळी, ओग्युस्तिनामधील जेवताना घातलेले वादविवाद, ल नुव्हेलीमधील बीअरपान, ल एलीसमधले कॅनकॅन नृत्य आणि मादाम ल्युबेतचे अगत्य या सर्वांना आता आपण मुकणार याची हळहळ वाटत होती.

एके दिवशी कॅनव्हासला फ्रेम करण्यासाठी म्हणून तो पीएर टँग्वीकडे चालला होता. स्वच्छ ऊन पडले होते. पाय पण दुखत नव्हते. म्हणून त्याने चालत जायचे ठरवले. मोंमार्त्रमधला त्याचा हा बहुधा शेवटचा फेरफटका असणार होता. तो थोडा रमतगमत चालला होता. जुनाट मोडकळीला आलेली घरे, अंधाऱ्या अरुंद गल्ल्या. वातावरणात स्वैंपाकघरातील तळण आणि कुजणाऱ्या केरकचऱ्याच्या वासाचा एक संमिश्र दर्प दरवळत होता. हाडीमाशी मुरलेल्या पिढ्यान्‌पिढ्याचा दारिद्र्याचा दर्प.

तो धोबीघाटावरून चालला होता. हा मोंमार्त्रमधला एकमेव उद्योग. बऱ्याच स्त्रियांना त्यातून रोजगार मिळायचा. म्हाताऱ्या, कुरूप, निराधार स्त्रिया व अजाण बालिका. वयाच्या सातव्या वर्षापासून सुरुवात होई. धुतलेले कपडे गावात घरोघरी पोचते करायचे, येताना धुवायचे कपडे घेऊन यायचे. वयाच्या चौदाव्या वर्षी बढती मिळे धुण्याच्या हौदावर. दहा तासांचे दोन फ्रँक. कपडे घासा, आपटा, धोपटा, पिळा. दिवसभराच्या श्रमाने अंग मोडून जायचे. साबणाच्या पाण्यात उभे राहून काम केल्याने हातापायांना खाज सुटे, बोटाच्या बेचक्यांमधली त्वचा कुजे. अंगाची आग होई. पाण्याच्या नुसत्या स्पर्शाने झोंबू लागे. एक-दोन वर्षांत कंबरेचा काटा ढिला होई. यातून केव्हा एकदा सुटका होतेय असे वाटे. सगळे सोडून पळून जावेसे वाटे. पण पळून जाऊन करणार काय? परिसरात धोबीघाट सोडून दुसरा कोणताही उद्योग नव्हता. राहिला वेश्याव्यवसाय. वय वर्षे सोळा आणि बऱ्यापैकी रूप एवढे भांडवल सुरुवातीला पुरेसे होई. पण वाढत्या वयाबरोबर रूपही ओसरू लागे. परिणामी दुसऱ्या एखाद्या कमी दर्जाच्या वेश्यागृहात जावे लागे. असे करता करता एक दिवस असा येई की अगदी तिसऱ्या दर्जाच्या वेश्यागृहातूनसुद्धा हकालपट्टी होई. मग मात्र पोटाची खळगी भरण्यासाठी परत धुण्याच्या भट्टीसमोर उभे राहून धुणी धोपटण्याशिवाय दुसरा पर्याय नसे. भट्टीची आग, साबणाची राड व अंगमोड श्रम यामुळे येथून मृत्यू मात्र लवकरच त्यांची सुटका करी.

येथल्या बऱ्याच तरुण धोबिणी संध्याकाळी विरंगुळ्यासाठी ल एलीस किंवा नुव्हेलीत येत. त्यामुळे हेन्रीच्या चांगल्या परिचयाच्या होत्या. धुणी बडवता बडवता एखादी धोबीण रस्त्याने चाललेल्या हेन्रीकडे बघून आपुलकीने हसे. हेन्री थांबून, हॅट किंचित हातात घेऊन त्यांच्या अभिवादनाचा स्वीकार करी.

(खिडकीतून आतुरतेने बाहेर बघणाऱ्या ‘लाँड्रेस ॲफ मोंमार्त्र’ ह्या लोत्रेकच्या पेंटिंगची गणना त्याच्या महान कलाकृतींमध्ये केली जाते)

(लाँड्रेस – तुलूज लोत्रेक – तैलरंग, कॅनव्हास – ९३ x ७५ सेमी – १८८४ खाजगी संग्राहक)

मुलँ रूज - २६

वरवर पाहता हेन्रीचे दिवस असे मजेत जात होते. पण आतल्या आत तो स्त्रीसुखासाठी आसुसला होता. पण ते कसे मिळणार हा मोठाच प्रश्न होता. त्याच्या बहुतेक मित्रांना मैत्रिणी होत्या. कायमची मैत्रीण नसली तरी तात्पुरती मिळवणे काही फारसे कठीण नसे. ल एलीसमध्ये जायचे, कोणाला तरी डोळा मारून नृत्यासाठी बोलवायचे, नाचता नाचता तिच्या नकळत कोपरा गाठायचा आणि हळूच चुंबन घ्यायचे. मग एक-दोन दिवसात खोलीवर घेऊन जाण्यापर्यंत प्रगती होत असे. पण यासाठी नाचता येणे आवश्यक होते. त्यामुळे हा सर्वमान्य मार्ग बाद झाला.

दुसरा मार्ग म्हणजे रस्त्यावरचा. रस्त्यावर भरपूर संधी उपलब्ध असत. बऱ्याच स्त्रियांना ते सुख हवे असते. जर तुम्ही सतत प्रयत्न करीत राहिलात तर कधी ना कधी कोणीतरी भेटतेच. साधा सरळ हिशेब. रॅचो या बाबतीत तरबेज होता. प्लास पिगाल ते प्लास क्लिशी या रस्त्यावर बरेच मासे त्याच्या गळाला लागले होते. पण हेन्रीला कसे जमणार? त्याने धीर करून कोणाला गाठलेच तर त्याच्या विचित्र देहयष्टीकडे पाहून ती स्त्री काय प्रतिसाद देईल याची शंकाच. एकूण हा मार्गसुद्धा जमण्यासारखा नव्हता.

शेवटचा मार्ग म्हणजे वेश्यागृह. ल पेरोक्वेत ग्रि. एकदा मित्रांबरोबर माडी चढून झाली होती. वर जाण्यासाठी एक अरुंद मोडकळीला आलेला जिना होता. वर दिवाणखान्यात फाटका गालिचा अंथरलेला होता. भिंतीवर क्लिओपात्राचे तैलरंगातील भडक बटबटीत पेंटिंग टांगलेले होते. बसायला लालभडक रंगाचा ठिकठिकाणी उसवलेला कोच. वातावरणात स्वस्त पर्फ्युमचा उग्र दर्प दरवळत होता. भडक रंगरंगोटी केलेल्या मुली. झिरझिरीत वस्त्रांखालचे त्यांचे नग्न देह. त्यांच्या हाताचा थंडगार विळविळीत स्पर्श. चुंबन घेण्याच्या नुसत्या कल्पनेनेच एखाद्याला वांती व्हायची. पुढचा शृंगार दूरच राहिला. तेथल्या वातावरणात एक प्रकारचा उग्र दर्प भरलेला असायचा. सार्वजनिक मुतारीसारखा.

एकच मार्ग होता. स्वप्ने बघण्याचा. रात्रभर तो या कुशीवरून त्या कुशीवर तळमळत असे. नजरेसमोर एखाद्या तरुणीचं विवस्त्र शरीर तरळत असे. सर्वांगाची आग आग व्हायची. ही एक नवीनच वेदना सुरू झाली होती. पण सांगणार कोणाला? ही आग आपली आपणच सहन करत आला दिवस ढकलायचा. हळूहळू सवय होऊन जाईल.

रॅचोची ज्युली नावाची एक मैत्रीण होती. रॅचोचा मित्र म्हणून हेन्रीलासुद्धा ती ओळखायची. मार्च महिना उजाडेपर्यंत रॅचोचा ज्युलीमधला रस संपला. रॅचो सांगत होता,

‘‘सुरुवातीला नुसता स्पर्श जरी झाला तरी ताबडतोब अंग चोरून घ्यायची. हातात हात घेतला तर हात झटकून टाकायची. ओठावर नुसते ओठ टेकायला गेलं तर तोंड फिरवून घ्यायची. पहिल्यांदा तिचे स्तन दाबायला गेलो तर तिने थोबाडीतच मारली. बिछान्यावर घेतली तर मांड्या अशा काही आवळून धरल्या की काय बिशाद आहे पुढे घुसशील. शेवटी चक्क मारामारीच व्हायची. बोचकारायची काय, गुद्दे काय मारायची. काय सांगू तुला. त्यातच खरी मजा यायची. आता ती मारामारी संपली आणि ती मजाच गेली. विश्वास बसणार नाही एवढी ती आता बदलली आहे. खोलीवर येईपर्यंत आता तिलाच धीर निघत नाही. खरंही वाटत नाही की महिन्या दोन महिन्यांपूर्वी ही एक अनाघ्रत कुमारिका होती म्हणून.’’

रॅचोचे बिछान्यातले पराक्रम हेन्री लक्षपूर्वक ऐकत होता. आपल्याला अशी मजा कधीच उपभोगता येणार नाही या कुशंकेने तो हादरून गेला.

‘‘एरवी कशी आहे ज्युली?’’

‘‘तशी मुलगी चांगली आहे रे. पण म्हणून काय जन्मभर झेंगट मागे लावून घ्यायचं? उत्तर ध्रुव गाठण्यासाठी माणसाने कितीही आटापाटा केला तरी एकदा ध्रुवावर पाऊल ठेवल्यावर तिथेच बैठक मारून बसत नाही कोणी.’’

रॅचोबरोबर ज्युलीला लगट करताना हेन्रीने बऱ्याच वेळा पाहिले होते. त्यांचे चाळे बघून हेन्रीचे मन थोडेसे चाळवले जायचे. ज्युली रात्री स्वप्नात यायची आणि त्याला अपराध्यासारखे वाटायचे. पण आता तिला रॅचोने कटवल्यावर त्याला रोज तिची स्वप्ने पडायला लागली. स्वप्नामध्ये रॅचोच्या जागी तो स्वतः असायचा. या स्वप्नातल्या कामक्रीडेने त्याचा कामज्वर अधिकच चाळवला गेला.

एकदा मनाचा मोठा धीर करून हेन्री प्लास पिगालवरील ब्रासेरी मोन्से या कॅफेत गेला. तो भाग मोंमार्त्रमध्ये मोडत असला तरी चित्रकार मंडळी तिकडे फारशी फिरकत नसत. व्यापारी, दुकानदार, विक्रेते वगैरे मंडळींचे ते एक आवडते ठिकाण होते. त्याने तिथे पाऊल टाकल्याबरोबर भीत भीत इकडे तिकडे पाहिले. एकही ओळखीचा चेहेरा नव्हता. चटकन एक कोपऱ्यातले टेबल निवडून त्याने बेनेडिक्टाइन मागवली. ग्लासच्या दांड्याशी चाळा करीत हळूच चोरट्या नजरेने त्याने एक चौफेर दृष्टिक्षेप टाकला. आजूबाजूला काही मुली घोटाळताना दिसल्या. म्हणजे त्याने निवडलेले ठिकाण योग्य होते. पण यातली कोणती मुलगी तशी असेल. ती सुवर्णकेशी की ती कृष्णकेशी. ती शेलाटी की ही जाडी ढोल. ती कोवळी करकरीत की ही निबर काकूबाई. इशारा करण्याचा धीर होत नव्हता. जी पहिल्यांदा येईल तिला घेऊ.

थोड्या वेळात तिथली पद्धत त्याच्या लक्षात आली. गिऱ्हाईकाने ड्रिंक मागविले की तेथे बसलेल्यांपैकी एखादी मुलगी हळूच उठून त्याच्या जवळ जाऊन लाडीक हसून त्याला वाजले किती ते विचारायची. त्याने जर भिंतीवरच्या घड्याळाकडे बोट दाखवले तर प्रकरण तेथेच संपायचे. पण जर त्याने खिशातून घड्याळ काढून वाजले किती ते सांगितले तर ती हळूच त्याच्या शेजारच्या खुर्चीवर बसे. मग खुर्ची थोडी जवळ घेत घड्याळे कशी बेभरवशाची असतात, एकदा मी दिलेली वेळ कशी चुकली वगैरे काहीतरी बोलून संभाषण चालू करायची. असे संभाषण करताना मधूनच ती अस्पष्ट स्पर्श करे. बोलता बोलता तिचा हात चुकून मांडीवर पडायचा आणि सरकत सरकत वर जाऊ लागायचा. या वेळी दोन गोष्टी होण्याची शक्यता असायची. एक म्हणजे तो पुरुष मी बायकोची नाही तर दुसऱ्या कोणाची वाट पाहत आहे असे अचानक जाहीर करायचा. ताबडतोब पँटीच्या बटनांकडे गेलेला तिचा हात झरकन खाली येई. दुसरी शक्यता म्हणजे तो पुरुष एखादे ड्रिंक तिच्यासाठी मागवे. मग तिचा हात तिथेच रेंगाळे आणि पुढच्या वाटाघाटींना सुरुवात होई. त्याच्यासारख्या मर्द पुरुषाला बघून तिला राहावले नाही. जवळच एक वाजवी दराचे हॉटेल आहे. अगदी स्वच्छ आणि मऊमऊ गाद्या. संपूर्ण समाधानाची हमी दिली जाई. मग पुढे सौद्याला सुरुवात होई. सर्वांना माहितीय वीस फ्रँक. तू मला कोण समजलीस? टुरिस्ट की एखादा अमेरिकन. चला तुम्हाला म्हणून पंधरा. पंधरा खूप जास्त होतात. सगळ्या जणी पाच घेतात. मी पाचवाल्यांतली वाटते का? मी किती तरुण आहे. माझ अंग काही त्यांच्यासारखे ढिले पडलेले नाहीय. शेवटी हो-ना करता करता दहा फ्रँकवर सौदा पटे. कोणाला सांगू नका मी दहा फ्रँकमध्ये तुमच्याबरोबर आले म्हणून. तुमच्यासारख्या मर्द माणसाला सुख देताना मलासुद्धा मजा येईल म्हणून दहा फ्रँकला मी तयार झालेय.

सौद्याची बोलणी चालू असताना तिचा हातही वाटाघाटीचे काम चालू ठेवी. त्यामुळे कधी कधी सौदा तिला फायद्याचा पडे. मग दोघे जण आपापला ग्लास एका घोटात संपवून उठत. नंतर अर्ध्या-पाऊण तासात ती एकटीच रेस्तराँमध्ये परत येई. तोंडाला पावडर, ओठांना रंग वगैरे लावून नव्या गिऱ्हाइकाची वाट बघणे पुन्हा चालू होई.

हा प्रकार इतक्या झटपट होत होता की हेन्रीच्या लक्षात येईपर्यंत एक तास सहज निघून गेला. पण तेवढ्या वेळात हेन्रीकडे आपण होऊन कोणीही आले नाही. त्याला वाटले की त्या मुलींना वाटत असेल की आपण बच्चा आहोत. त्याच्यासमोर एक मुलगी सिगारेट फुंकत बसली होती. त्याने ग्लासाने टेबलावर हळूच आवाज करून तिचे लक्ष आपल्याकडे वेधून घेतले. तिच्याशी नजरानजर होताच आपल्या ओठांची सूचक हालचाल केली. तिने त्याच्याकडे आपादमस्तक पाहत सिगारेटचा एक मोठा झुरका घेतला. एक क्षणभर थांबून त्याच्या दिशेने धुराचा लोट सोडत तिने हळूच आपली मान दुसरीकडे वळवली.
ते पाहून त्याच्या संतापाचा पारा वर चढला. कानशिले गरम झाली. हातातला ग्लास थरथरू लागला. छातीत धडधडू लागले. साल्या या दीडदमडीच्या रांडा. पाच-दहा फ्रँकसाठी कोणाच्याही खाली पडणाऱ्या. पण आपल्याकडे कोणी ढुंकूनही पाहत नाही. त्याला आपली कुरूपता विदारकपणे भेडसावू लागली. पैसे घेऊनही आपल्याबरोबर झोपायला कोणी तयार होत नाही याची जाणीव होताच दुःखाच्या आवेगाने त्याला भरून आले. आवंढा घशात अडकला. श्वास क्षणभर थांबला. मोठ्या प्रयासाने त्याने स्वतःला सावरले. त्याने झटकन हातात काठी घेतली. कोचावरून थरथरत उठला व तात्काळ बाहेर पडला.

मुलँ रूज - २५

वर्ष जवळ जवळ संपत आले होते. तरीही हेन्रीच्या मित्रांचे कला आणि स्त्रिया या विषयांवरून अहमहमिकेने एकमेकांशी वाद घालणे काही संपत नव्हते. एवढ्या तेवढ्यावरून एकमेकांना आव्हान देणे, तोंडावर थुंकायची भाषा हे सगळे वरवरचे होते. पाइपचा झुरका मारत आपला खंबीर स्वभाव आणि कणखर पौरुषाच्या कितीही वल्गना केल्या तरी भविष्याच्या कल्पनेने सर्वजण आतून हादरले होते. ॲतेलीएच्या सुरुवातीच्या दिवसांत चित्रकारांच्या भवितव्याबद्दल असलेल्या रोमँटिक कल्पनांना देगाने मागच्या वर्षी जमिनीवर आणण्याचा प्रयत्न केला होता. त्या वेळी त्याच्याकडे कोणी लक्ष दिले नव्हते. पण आता ॲतेलीएतील शिक्षण संपता संपता त्याचे उद्‌गार आठवले की पोटात गोळा उठत होता.

त्यांनि वरून कितीही आव आणला तरी त्यांची बोहेमिअन जीवनशैली वरवरचीच होती. आतून ते सगळे खरे तर सर्वसामान्यांसारखे डरपोक होते. दुपारी ओग्युस्तिनामध्ये टवाळक्या करीत भोजन, संध्याकाळी नुव्हेलीत बीअरपान आणि नंतर ल एलीसमध्ये रात्रभर हैदोस हा दिनक्रम आयुष्यभर चालणे शक्य नव्हते. कॉर्मेनच्या वर्गात डायना किंवा पहुडलेली व्हीनस कॅनव्हासवर कितीही घोटून घोटून रंगवली तरी सॅलूनमध्ये पेंटिंग लागेल याचा काही भरवसा नव्हता. जरी एखादे वेळेस लागले तरीही त्याने दोन वेळेच्या जेवणाची भ्रांत काही दूर होणार नव्हती.

ॲतेलीएच्या वाटेवर एका बिस्ट्रोमध्ये बसून हेन्रीचा सकाळचा नाश्ता शांतपणे चालला होता. बाहेर रू फोंतेनमधला दिवस सुरू होत होता. ढकलगाडीवरच्या विक्रेत्यांचा ओरडा, घोडागाडी हाकताना गाडीवानांनी वाटेतल्या लोकांना घातलेल्या हाका, बायकांची कोळीणींशी चाललेली घासाघीस, जुन्या कपड्यांच्या व्यापाऱ्यांच्या आरोळ्या, चिनी दुरुस्ती कामगारांचा घंटानाद, खिडक्यांना काचेचे तावदान बसवून देणाऱ्याची तारस्वरातली लकेर या सर्वांमुळे वातावरणात एक जिवंतपणा आला होता. धारवाला एक पाय रस्त्याच्या कडेच्या गटारात तर एक फुटपाथवर असे उभे राहून सावकाश धार लावत उभा होता. मुले बाजूला उभे राहून उडणाऱ्या ठिणग्या बघण्यात गुंग होती. हेन्रीला रेम्ब्रांदचे एखादे इचिंगच जिवंत झाल्यासारखे वाटले.

त्या वर्षी हिवाळ्यात हेन्री आणि व्हिन्सेंटची चांगली गट्टी जमली. हेन्रीने व्हिन्सेंट ॲबसिंथचा पेला पुढ्यात घेऊन बसलाय असे एक पोर्ट्रेट केले.

(हे पेस्टलमधील पोर्ट्रेट सध्या ॲमस्टरडॅम म्युझियममध्ये आहे)

या काळात हेन्रीने व्हिन्सेंटला अगदी जवळून पाहिले. व्हिन्सेंटला आत्मनाशाविषयी सुप्त आकर्षण होते. त्याची राजकीय मते तो मोठ्या आग्रहाने मांडे. त्याच्या अंतर्मनात अखंड खळबळ चालू असे. त्यात गूढवाद, सतत मद्यपान, जडलेला उपदंशाचा विकार अशा गोष्टींनी भर पडे. त्याच्यात असलेला असामान्य प्रतिभावंत त्या वेळी जागृत होत होता. या सर्वांच्या एकत्रित परिणामामुळे की काय प्रचंड मानसिक उद्रेक होई आणि त्यामुळे की काय एरवी सौम्य असलेल्या त्याच्या वागणुकीत विलक्षण बदल घडून येई. एखाद्या धबधब्यासारखे हास्य, राक्षसी उत्साह व अस्वस्थ करणारी शांतता, काही सांगता येत नसे.

त्या दोघांच्या स्वभावात खूप फरक होता. त्यामुळे साध्या साध्या गोष्टींवरून त्यांचे खटके उडत. वादविवाद करता करता क्षणात हमरीतुमरीवर येत. पण अशा भांडणातून मैत्री पक्की होत गेली.

‘‘आपण एक सहकारी वसाहत वसवू या. सर्व कलाकारांना एकत्र घेऊन.’’ एकदा उत्साहाच्या भरात व्हिन्सेंट म्हणाला.

‘‘असा वेडपटपणा तुला सुचतो तरी कसा?’’ हेन्री जमिनीवर होता, ‘‘अरे दोन आर्टिस्ट कधी स्वप्नात तरी एकत्र राहू शकतील का? कधी राहिलेच तर दुसऱ्या दिवशी पॅलेट नाइफने एकमेकांचे गळे कापतील.’’

एके दिवशी व्हिन्सेंटने जाहीर केले, ‘‘आज मला प्रकाशाचा किरण दिसला. मी पॉइंटॅलिस्ट व्हायचं ठरवलंय.’’

‘‘पॉइंटॅलिस्ट?’’ हेन्री म्हणाला, ‘‘कालपर्यंत तू इंप्रेशनिस्ट होतास. रेन्वा आणि मॉने तुझे आदर्श होते. विसरलास एवढ्यात.’’

‘‘काल रात्री बिस्ट्रोमध्ये जेवताना जॉर्ज सुरा भेटला. जेवता जेवता त्याने मला त्याचं पॉइंटॅलिझमच शास्त्र समजावून सांगितलं. याने चित्रकलेतले आजचे बहुतेक प्रश्न सुटतील. काय अफलातून कल्पना आहे म्हणून सांगू. थोडंसं प्रकाशाचे वक्रीभवन, पृथक्करण, प्रिन्सिपल ऑफ कलर डॉमिनन्स, विविध तरंग लांबीच्या प्रकाशकिरणांचा नेत्रपटलावर होणारा परिणाम, यांचा थोडाफार अभ्यास केला की काम झालं.’’

‘‘अभ्यास तसा चार दिवसांत संपेल. नंतर ते बारीक बारीक ठिपके काढत एक कॅनव्हास पुरा व्हायला एक वर्षं लागेल त्याचं काय. हे असलं किचकट काम जमेल तुला. पॉइंटॅलिझमने प्रश्न सुटलाय तो एकट्या सुराचा. बाकी कोणीही त्या वाटेला फिरकलेला नाही.’’

कधीतरी राजकीय मतांवरून खडाजंगी उडे.

‘‘प्रत्येक जागृत व्यक्तिला राजकीय मत असलंच पाहिजे. आणि जर तो कलाकार असेल तर त्याने आपलं मत आपल्या कलेतून ठामपणे जगापुढे मांडलं पाहिजे.’’ व्हिन्सेंट.

‘‘म्हणजे तुझ्यासारख्या आदर्शवाद्याने आपली सगळी चित्रं गुलाबी, झुळझुळीत रंगातच रंगवायला हवीत. तुझ्या त्या मिलेटसारखी. तू त्याच्या पेंटिंगची नक्कल करतोस तितपत ठीक आहे. पण नशीब तुझ्या स्वतःच्या चित्रांवर त्याचा प्रभाव मुळीच नाहीय. उदाहरणार्थ, तुझे पोटॅटो इटर्स घे. अगदी अस्सल आहेत. त्या शेतकऱ्यांचा गलिच्छपणा, भूक, दारिद्र्य, दुःख, दैन्य सर्व काही त्या कॅनव्हासच्या प्रत्येक इंचाइंचातून जाणवतोय. वर टांगलेल्या दिव्याच्या मिणमिणत्या प्रकाशात त्यांचे किडलेले दात दिसतायत. जवळ गेलं तर त्यांच्या श्वासाची दुर्गंधी येईल अशी भीती वाटते.’’

‘‘शेतकऱ्यांच्या वाटेला दुःख आणि दारिद्र्य नेहमीचंच. पूर्वीच्या काळी तर फारच असायचं. राजे लोक तेव्हा त्यांचे उभे पीक जबरदस्तीने कापून न्यायचे.’’

‘‘कुठे वाचलंस हे?’’

‘‘कुठे कुठे वाचलं त्याचे पुरावे काही आता आठवत नाहीयेत. पण ही सत्य परिस्थिती आहे.’’

‘‘मुळीच नाही. या सगळ्या थापा आहेत. नॉम दे दियू! पुरावे शोधायला विद्यापीठातील वाचनालये फिरायची गरज नाही. एकदा लुव्हरला जा आणि ब्रुघेल, हाल्से, तिनिअर्स यांच्या पेंटिंगमधले शेतकरी कसे दिसतात ते नीट बघ आणि मला येऊन सांग. उपाशी शेतकरी शोधून सापडणार नाही तुला. सगळेजण कसे गुबगुबीत दिसतात. कारण त्या काळी बहुतेक शेतकरी खाऊन-पिऊन सुखी असायचे. दिवसभराची कष्टाची कामं आटोपली की सगळेजण विसाव्याला संध्याकाळी एखाद्या मोठ्या झाडाखाली एकत्र जमत आणि नाचत-गात जेवणावर आडवा हात मारत. बसल्या बैठकीला बॅरलभर वाईन नाहीतर साइडर संपे. त्यांच्या बायका नीट बघ, कशा माजलेल्या कोंबडीसारख्या गलेलठ्ठ दिसतात त्या. त्यांच्या ब्लाऊजमधून खाली लोंबणाऱ्या स्तनांकडे पाहून त्यांनी एक वेळ तरी उपास काढलाय यावर कोणाचा विश्वास बसेल.’’

‘‘सगळे खाऊन-पिऊन सुखी होते तर शेतकऱ्यांनी बंड का केलं.’’

‘‘शेतकऱ्यांनी बंड केलं ही एक मोठी थाप आहे. उलट शेतकरी बंडाच्या विरोधात होते. जिवात जीव असेतो त्यांनी बंडाला विरोधच केला. त्यांच्या आजच्या दुर्दशेला तुझे प्रजासत्ताकवादी क्रांतिकारकच कारणीभूत आहेत. सक्तीच्या लष्करभरतीचा शोध त्यांनीच लावला. अरे राजा हा प्रजेचा पालक असतो. शेतकऱ्याला त्याच्या जमिनीपासून दूर करण्याची त्याची अशी छाती झाली नसती.’’ मोंमार्त्रमध्ये राजेशाहीची बाजू घेऊन बोलणारा हेन्री एकटाच असावा. त्यामुळे या विषयाची दुसरी बाजू कोणी ऐकलीही नव्हती.

‘‘असले फुकट वाद घालण्यापेक्षा चल नुव्हेलीत जाऊ या. आज मला पत्ते खेळण्याची सुरसुरी आलीय. आज सकाळपासून नशीब जोरदार असावं असं वाटतंय.’’

पॅरीसला आल्यावर व्हिन्सेंटच्या जुन्या अस्वस्थपणाने पुन्हा डोके वर काढले. ॲतेलीएमधल्या तोचतोचपणाला तो लवकरच कंटाळला. कधीतरी दांडी मारून तो इझल घेऊन मोंमार्त्रच्या एखाद्या चौकात नाहीतर चक्क घरी बसे. एखाद्या चिखलाने बरबटलेल्या बुटाचे नाहीतर जुन्या पुस्तकाचे असले काहीतरी वस्तुचित्र काढी. एकदा अचानक दोन-तीन दिवस काही न सांगता तो गायब झाला. परतला तेव्हा त्याचा अवतार अगदी बघण्यासारखा झालेला होता. नखशिखांत भिजलेला, केस विस्कटलेले, पाय चिखलाने बरबटलेले. हेन्रीने विचारले तर म्हणाला,

 ‘‘रान पाहायला गेलो होतो. शहरी हवेत मला अगदी घुसमटल्यासारखं होतं.’’

‘‘रानात हिंडायला ठीक आहे पण झोपलास कुठे? आणि पावसात काय केलंस.’’

‘‘झोपायला मिळते शेतातली एखादी झोपडी नाहीतर आहे आपलं सीन नदीकाठचं एखादं बाकडं. आणि पावसाचं काय घेऊन बसलायस. आम्ही डच लोक पावसाला मुळीच घाबरत नाही हे तुला ठाऊक नाही वाटतं.’’

त्याने लाजत लाजत काही कॅनव्हास हेन्रीच्या पुढ्यात ठेवले. काम विलक्षण झपाट्यात केलेले दिसत होते. एका कॅनव्हासवर फार तर तीन-चार तास खर्च केले असतील. पिस्सारो, दलाक्रुवा, सुरा यांच्या शैलीची कशीतरी नक्कल केली होती. नक्कल म्हणावी तर बरोबर उतरली नव्हती. पण नक्कल करतानासुद्धा त्यात व्हिन्सेंटचा स्वतःचा ठसा होता. हेन्रीच्या मनात आलं की ह्या भणंग वाटणाऱ्या डच माणसात काही वेगळंच पाणी दिसतंय. हा आपला मार्ग शोधण्यात यशस्वी झाला तर चित्रकलेच्या इतिहासात याची कायमची नोंद घेतली जाईल.

एकदा अचानक व्हिन्सेंट आपला पोर्टफोलिओे काखोटीला मारून हेन्रीच्या स्टुडिओत येऊन दाखल झाला. गळ्यात एक चपटी बाटली अडकवलेली होती. त्यातल्या रमचा एक घुटका घेत तो म्हणाला, ‘‘मला ॲनाटॉमी शिकायचीय. ॲनाटॉमी चांगली आल्याशिवाय आर्टिस्ट बनणं कठीण आहे.’’

मग बराच वेळ स्टर्नोक्लेईडो मॅसेटॉईड, लॅटिसिमस डॉर्सी वगैरे लॅटिन शब्दांच्या जंजाळात गुरफटल्यावर वैतागून त्याने हातातील चारकोल स्टिक कोपऱ्यात भिरकावून दिली.

‘‘माझ्या टाळक्यात हे काहीएक शिरत नाही. नवीन काही शिकण्याच्या दृष्टीने माझं वय झालंय हेच खरं. त्यापेक्षा तू माझ्याकडे चल. मी तुला स्टॉकव्हिश पाजतो. कधी चाखलीयस?’’

तेथून ते दोघे व्हॅन गॉग भावंडांच्या खोलीवर गेले. तेथे मोठा भाऊ तेओ व्हॅन गॉग होता. त्याच्याबरोबर इंडिपेंडन्सचा एक बोलघेवडा मित्र आला होता. दोघा भावांनी मिळून एक खास डच खाद्यप्रकार बनवला. बरोबर प्यायला स्टॉकव्हिश ह्या डच दारूची बाटली होती. मग गप्पागोष्टी करीत जेवायला सुरुवात झाली. तेओेने आपल्या मित्राची ओळख करून दिली. तेओे त्याच्या गॅलेरीतून त्याची चित्रे खपवण्याचा प्रयत्न करणार होता. लोकप्रिय नावांबरोबर मधेच एखादा या नव्या चित्रकाराचा कॅनव्हास.

‘‘तुझा प्रयत्न स्तुत्य आहे. पण सांभाळून. मालकाच्या लक्षात आलं तर याचे सगळे कॅनव्हास तो शोधून फेकून देईल. नाही तर तुला तरी हाकलून देईल.’’

मग स्टॉकव्हिशची बाटली संपेपर्यंत जोरजोरात चर्चा झाली. टीकाकार, कलासमीक्षक, अकादमीचे सभासद, कलावस्तूंचे विक्रेते, आर्ट गॅलरींचे मालक यांपैकी कोणालाही खऱ्या कलेची जाण नाहीय. कदर करणे तर दूरच, उलट सर्वांनी मिळून नव कलाकारांविरुद्ध कट केलाय. सर्वांनी एकत्र येऊन हा कट हाणून पाडण्याच्या निश्चयाने त्या दिवसाच्या चर्चेची सांगता झाली.

(पोर्टेट ऑफ व्हिन्सेंट व्हॅन गॉग – तुलूझ लोत्रेक – पेस्टल, कार्डबोर्ड – ५४x४५ सेमी - १८८७,

व्हॅन गॉग म्युझियम, अमस्टरडॅम)

(हार्वेस्टर्स मील – पीटर ब्रुघेल द यंगर, ऑईल ऑन पॅनेल, ७३x१०४ सेमी, १६६३,

मेट्रोपोलिटन म्युझियम ऑफ आर्ट्स, न्यु यॉर्क)

मुलँ रूज - २४

लूव्हरवरून चाललेल्या वादविवादाचा ओघ व्हिन्सेंटकडे वळला. रोजच्या जगण्यातील विषय जास्त महत्वाचे होते. रंग उधारीवर कुठून घ्यावेत, चारकोल फिक्सर स्वस्तात कुठे मिळतो, ॲनाटॉमीचे मॅन्युअल जुन्या बाजारात कुठे मिळते या आणि इतर अनेक बारीकसारीक बाबतीत उलटसुलट सल्ले व्हिन्सेंटला बसल्या जागी मिळाले. तो अगदी गोंधळून गेला. गप्पांच्या ओघात लांबलेले जेवण संपता संपता फिरून एकदा, चित्राच्या त्रिकोणात्मक रचनेचे महत्त्व, रंगांचे गुणधर्म, रंगचक्रावरील त्याचे स्थान आणि रंगसंगती, रेषेवरील हुकमत वगैरे बाबींचा आपल्या पेंटिंगची सॅलूनमध्ये निवड होण्यासाठी कितपत उपयोग होईल यावर जोरदार वितंडवाद झाला. जेवण संपले तरी मुद्दे संपले नाहीत. त्यामुळे कॅफेमधून बाहेर पडल्यावर भर रस्त्यात त्याच विषयांवर नव्या मुद्द्यांनी जोरदार चर्चा चालूच राहिली. दिवसाअखेरी सर्वजण आपापल्या दिशांना पांगेपर्यंत.

रू कुलँकूर येईपर्यंत व्हिन्सेंट अगदी गप्प होता. जिना चढता चढता तो गंभीरपणे म्हणाला, ‘‘मला वाटलं होतं पॅरीसला येऊन चित्रकलेतलं काहीतरी शिकता येईल. पण भावाचं म्हणणं खरं दिसतंय. नवं काही शिकण्याच्या दृष्टीने माझं वय जास्त आहे.’’ मोंमार्त्रमध्ये फिरताना रस्ता चुकलेल्या नवख्या माणसासारखा तो गोंधळलेला दिसत होता.

‘‘तुम्ही असे निराश होऊ नका मस्य व्हिन्सेंट. ही त्रिकोणात्मक रचना, रंगांचं संतुलन जेवढं वाटतं तेवढं मुळीच कठीण नाहीय. सुरुवातीला सगळ्यांनाच नवीन असतं. थोड्या दिवसात सगळं जमू लागेल तुम्हाला.’’ हेन्रीने दिलासा दिला.

स्टुडिओ येईपर्यंत त्या दोघांतील औपचारिकपणा जाऊन तो हेन्रीच्या मोंमार्त्रमधील मित्रांच्या टोळक्यातील एक सदस्य झाला. स्टुडिओत शिरल्यावर हेन्रीने व्हिन्सेंटकडे त्याची स्केचेस बघायला मागितली.

‘‘पहिल्यांदा तुझं पेंटिंग बघू दे.’’ अर्धवट काढून झालेल्या इकॅरसकडे बघत व्हिन्सेंट म्हणाला, ‘‘वा! काय छान काम केलंयस. तुझी ॲनाटॉमी अगदी पक्की दिसतेय बरं का. ती नावं माझ्या लक्षात राहत नाहीत.’’

‘‘असा घाबरतोस काय ॲनाटॉमीला. नागडी बाई काढता येते ना. आता उरोजांना आणि कुल्ल्यांना लॅटिनमध्ये काय म्हणतात ते लक्षात ठेवलं की झालं. तुझं म्हणणं खरंय. लॅटिन लक्षात ठेवायला थोडं कठीण जातं. तू असं कर. अभ्यास करायला माझ्याकडेच येत जा. सगळी ॲनाटॉमी आपण पाठ करून टाकू.’’

‘‘स्त्रियांपेक्षा मला शेतात राबणारे शेतकरी रंगवायला आवडेल. दिवसभराच्या अंगमेहनतीने दमलेले शेतकरी कधी पाहिलेयस तू? आपल्या शर्टाच्या बाहीने कपाळावरचा घाम कसा पुसतात ते. माझी रेषा त्यांचे श्रम घेऊन कागदावर उमटली पाहिजे. उन्हात चमचमणारी शेते, झाडे, फुले आणि आकाशीचा सूर्य हे सगळं काही मी रंगांत पकडण्याचा प्रयत्न करणार आहे. त्यासाठी मला केवढा पिवळा रंग लागेल नाही? एकदम पिवळाधम्मक. देवाचा रंग कोणता ठाऊक आहे. पिवळा. म्हणूनच त्याने सूर्य पिवळ्या रंगाचा केलाय.’’

व्हिन्सेंटचे असे भारावून जाऊन बोलणे हेन्रीला थोडसे चक्रमपणाचे वाटले. तो त्याच्याकडे नजरेच्या कोपऱ्यातून बघत होता. ‘‘तुझ्या देवाला ढीग पिवळा रंग आवडत असेल, पण आपल्या कॉर्मेन मास्तरांना मात्र फक्त तपकिरी आणि तपकिरी रंगच आवडतो बरं का. व्हॅन डाइक आणि रॉ अँबर. येथे असेपर्यंत दुसऱ्या रंगाचं नावसुद्धा काढू नकोस.’’

व्हिन्सेंटचे लक्ष कोपऱ्यात पडलेल्या एका लहान कॅनव्हासकडे गेले. त्याने झटकन पुढे जाऊन तो कॅनव्हास उचलला.

‘‘ल एलीसमध्ये नाचणाऱ्या एका मुलीचं पेंटिंग आहे ते. आज रात्री प्रत्यक्षच बघू या तिला.’’

‘‘ओह! काय छान जमलंय तुला. तुझ्या या मोठ्या कॅनव्हासपेक्षा खूपच जिवंत आणि अस्सल. नर्तकीच्या नाचाची गती, मद्य आणि संगीताची धुंद चढलेली गर्दी सर्व काही अप्रतिमपणे उतरलंय या कॅनव्हासवर. एवढंच नव्हे तर वातावरणातील मद्य आणि तंबाखूचा गंधसुद्धा येतोय या कॅनव्हासमधून. टक लावून पाहिलं तर यातील संगीताच्या सुरावटीवर नकळत पाय ताल धरतील. त्या इकॅरसपेक्षा तू हाच कॅनव्हास अगोदर पुरा कर.’’

‘‘मी ऐकलं होतं की डच लोक चटकन आपल्या भावना व्यत्त करत नाहीत. पण तू अपवाद दिसतोयस. आमच्या पिताजींचं या पेंटिंगविषयी काय मत आहे ते तुला माहीत नाहीय. त्यांच्या मते हे एकदम फालतू आणि अश्लील आहे.’’

‘‘तू सगळ्या गोष्टी त्यांच्या परवानगीनेच करतोस वाटतं?’’

‘‘तसं मुळीच नाही.’’

‘‘मग तर तुला काय हरकत आहे?’’

‘‘इकॅरसला अगोदर हात घालायला आणखी एक कारण आहे. सॅलूनच्या वार्षिक प्रदर्शनासाठी एक पेंटिंग पाठवायचंय. तेथे या कॅनकॅन नर्तकीला हाकलवून देतील. चल. आता तुझं स्केच बुक दाखव बरं.’’

व्हिन्सेंटने भीत भीत आपला पोर्टफोलियो त्याच्या हातात दिला. ‘‘मी चित्रकलेचा तसा अभ्यास केलेला नाहीय. काहीतरी खरडलंय झालं.’’ तो संकोचाने अगदी आक्रसून गेला होता.

‘‘हे अगदी सुरुवातीच्या चित्रांपैकी. ही मिलेटची कॉपी,’’ तो एकामागोमाग एक चित्रे दाखवीत होता. ‘‘हे रॉटरडॅमचे दृश्य, हे फिशरमन, ही सीन नदी आणि हे ब्रेबँटचे शेतकरी. पोटॅटो इटर्स.’’

(पोटॅटो इटर्स हे गडद काळपट रंगातील पेंटिंग पुढे जगप्रसिद्ध झाले. ते सध्या ॲमस्टरडॅममधल्या व्हिन्सेंट व्हॅन गॉग म्युझियममध्ये आहे)

‘‘आणखी आहेत की एवढीच.’’

‘‘आणखी बरीच आहेत. खाणीतल्या कामगारांची, शेतकऱ्यांची. भावाकडे ठेवायला दिलीयत.’’

बाहेर हळूहळू अंधारून येत होते. हेन्रीने चित्रे खाली ठेऊन दिली.

‘‘माझा पोर्टफोलियो बघून तुला काय वाटतं? जमेल मला चित्रकार व्हायला.’’

‘‘व्हिन्सेंट, तुझी चित्रं मला खूपच आवडलीत. असं वाटतं की तुला काहीतरी सांगायचंय तुझ्या चित्रांतून. पोटॅटो इटर्स. उकडलेले बटाटे खाऊन भूक भागवणारे ते गरीब शेतकरी अगदी विलक्षण प्रत्ययकारी वाटतात.’’

‘‘तुला खरंच असं वाटतं का? अगदी मनापासून? ’’ तो कापऱ्या आवाजात म्हणाला, ‘‘खरं सांग. जमेल ना मला चित्रकार व्हायला?’’

‘‘जमेल म्हणून काय विचारतोस? तू एक चांगला चित्रकार आहेसच.’’

व्हिन्सेंटला धन्य वाटले. ‘‘थँक्यू सो मच. कोणाला तरी असं वाटतंय हेच खूप आहे.’’

बराच वेळ ते दोघे एकमेकांकडे मूकपणे बघत होते. शेवटी शांततेचा भंग करत व्हिन्सेंट म्हणाला, ‘‘आपली दोस्ती चांगली जमेल.’’

‘‘तू पॅरीसला आलास ते किती बरं झालं. चल, आपण नुव्हेलमध्ये जाऊन बीअर घेऊ या.’’

(पोटॅटो ईटर्स – व्हॅन गॉग – तैलरंग कॅनव्हास – ८२x११४ से.मी. - १८८५ –

व्हॅन गॉग म्युझियम, अमस्टऱडॅम)

मुलँ रूज - २३

वर्ग संपल्यानंतर दुपारच्या जेवताना भरणाऱ्या गप्पांच्या मैफिलीत आज तेओचा भाऊ व्हिन्सेंटची भर पडली होती.

“तुम्ही लुव्हरमध्ये आमची मोनालिसा नक्कीच पाहिली असेल.” आँक्तां साळसूदपणे म्हणाला. ‘‘अप्रतिम मास्टरपीस. असं पेंटिंग करणं लिओनार्दोसारख्या प्रतिभेची दैवी देणगी असलेल्या चित्रकारालाच शक्य आहे. मोनालिसा ही या पृथ्वीतलावरची एक उत्कृष्ट कलाकृती आहे. काय म्हणताय, माझं म्हणणं मान्य आहे ना?’’ सर्वांकडे एक आव्हानात्मक दृष्टिक्षेप टाकत तो पुढे म्हणाला, ‘‘ज्याला मान्य नसेल त्यानं माझ्याकडे मान वर करून तर पाहा. मी त्याच्या थोबाडावर थुंकेन. काय समजलात!’’ व्हिन्सेंटकडे वळून तो पुढे म्हणाला, ‘‘मागच्याच आठवड्यात मी लुव्हरला जाऊन आलो. एवढी परिपूर्ण कलाकृती जगात दुसरीकडे असणं शक्यच नाही. काय काम आहे मोनालिसाचं! नतमस्तकच व्हायला होतं तिच्यासमोर.’’

‘‘मग का नाही तिथल्या तिथे गुडघे टेकून गांड वर केलीस.’’ हेन्री कुचेष्टेने हसत म्हणाला, ‘‘तुला कसं कळलं की मोनालिसा जगातील एक उत्कृष्ट कलाकृती आहे म्हणून? जगातील अशी कितीशी पेंटिंग तू पाहिलीयस? जगातील जाऊ दे. फ्रान्समध्ये एकूण किती म्युझियम्स आहेत ते तरी तुला ठाऊक आहे का? तेसुद्धा लांब राह्यलं. आपल्या पॅरीसचं सांग. लुव्हरला किती वेळा गेला आहेस? जे पाहिलंस ते तरी नीट विचक्षण दृष्टीने पाहिलंयस का? अरे जग खूप मोठं आहे. पॅरीसच्या जरा बाहेर बघ. युरोप, रशिया, अरेबिया, आशिया, अमेरिका, आप्रिका. कित्येक देश, भाषा, धर्म, संस्कृतींचे विविध कालखंड. या सगळ्यात विखुरलेल्या अगणित कलाकृती. त्यांच्या सौंदर्याचे आकलन करण्यासाठी वेगवेगळ्या मापदंडांचा शोध घ्यावा लागेल. आणि तू मात्र लुव्हरमधलं रेनेसान्सवरील एखादं दालन जेमतेम बघून झाल्यावर बिनधास्त ठोकून देतोस, मोनालिसा जगातील एक उत्कृष्ट पेंटिंग आहे म्हणून.’’

हेन्रीच्या धडाक्याने आँक्तां गारच झाला. आपल्या बोलण्याचा परिणाम अजमावण्यासाठी हेन्री थोडा वेळ थांबून पुढे म्हणाला, ‘‘मोनालिसा उत्कृष्ट कलाकृती आहे की नाही हे एक वेळ बाजूला ठेवू या. मुळात प्रश्न आहे ती नक्की लिओनार्दोचीच आहे, हे तुला कशावरून कळलं?’’

‘‘मला कसं काय कळलं?’’ कपाळावर आठ्या घालत तो त्वेषाने ओरडला. त्याला हेन्रीच्या वादविवादपटुत्वाचा नेहमी हेवा वाटायचा. आता त्याला त्याच्यावर मात करण्याची संधी आली होती. त्याने टेबलाभोवती जमा झालेल्या विद्यार्थ्यांच्या कोंडाळ्यावरून एकदा नजर फिरवून हेन्रीकडे बोट दाखवीत म्हटले, ‘‘बघा. हा मच्छर मला विचारतोय मोनालिसाचा कर्ता लिओनार्दोच कशावरून?’’ गोलिएथने डेव्हिडकडे बघून असेच दात विचकले असतील. त्याने पुढ्यातला ॲबसिंथचा पेला एका दमात घशात ओतून आपला आवेश द्विगुणित केला. मिशा पुसत तो पुढे म्हणाला, ‘‘अरे अर्धवटा, ते कळायला काही फारशी अक्कल लागत नाही. ते इथे जाणवतं. अभिजात कलाकृतीचं सौंदर्य या इथे हृदयाला भिडतं.’’

‘‘तुला कुठे जाणवतं हृदयात, पोटात की आणखी कुठे याला काहीच किंमत नाही. मलासुद्धा इथे माझ्या हृदयात जाणवतंय की तू एक निव्वळ गाढव आहेस. पण माझ्या जाणवण्याने तू गाढव ठरतोस का? की मला जाणवायला लागल्याबरोबर झालास की काय गाढव?’’

सर्वजण हसू लागले. व्हिन्सेंटने आपला पाइप पेटवला. आँक्तां रागाने लालबुंद झाला. त्याला वाटले होते की पुराव्यांची चिरफाड करत बसण्यापेक्षा आतल्या आवाजावर काम सोपविले की हेन्रीला प्रतिवाद करणे कठीण जाईल पण झाले उलटेच.

‘‘ते तिच्या नजरेतलं गूढ स्मित.’’ अचानक त्याच्या डोक्यात नवा मुद्दा डोकावला, ‘‘ते अनोखे, कंपायमान, संमोहित करणारे सांद्र स्मित अगदी आंधळ्यालासुद्धा दिसेल. आता तुला जर असं म्हणायचं असेल की ते स्मितच नव्हे तर मात्र मला तुझ्या थोबाडावर थुंकायलाच हवं.’’

‘‘ती तुझी मोनालिसा. तिला तिच्या ओठातून हसू दे, डोळ्यांतून नाही तर बेंबीतून. माझं काही म्हणणं नाही. मला फक्त एवढंच विचारायचंय की तू म्हणतोस त्याप्रमाणे त्या जगप्रसिद्ध पोर्ट्रेटचा चित्रकार लिओनार्दोच कशावरून?’’ हेन्री प्रत्येक शब्दावर जोर देत म्हणाला.

थोडा वेळ शांतता.

‘‘हात्तीच्या. त्यात काय. टेक्निकवरून सांगता येईल. प्रत्येक चित्रकाराची स्वतःची अशी शैली असते. आता लिओनार्दोसारख्या जगप्रसिद्ध चित्रकाराच्या हाताचं काम त्याच्या शैलीवरून एखाद्या शेंबड्या शाळकरी मुलालासुद्धा ओळखता येईल. पण काही ठोकळ्यांना तीन वर्षं घासूनसुद्धा शैली म्हणजे काय ते समजत नसेल तर त्याला माझा नाइलाज आहे.’’ आपण हेन्रीला निरुत्तर केले या विश्वासाने आँक्तां खुर्चीत थोडा मागे रेलला.

‘‘अरे फुकट तू लुव्हरमध्ये खेपा मारल्यास. तिथल्या त्या बागेतल्या कीडमुंग्यांनासुद्धा तुझ्यापेक्षा जास्त अक्कल असेल. आता नीट लक्ष देऊन ऐक मी काय सांगतोय ते. लंडनमध्ये नॅशनल गॅलेरी नामक एक म्युझियम आहे. आपल्या लुव्हरसारखं. त्यात मॅडोना ॲट रॉक या आपल्या लुव्हरमधल्या प्रसिद्ध पेंटिंगची एक दुसरी प्रतिकृती आहे. ते लिओनार्दोने आपल्या एका शिष्याच्या मदतीनं रंगवलेलं आहे. जरा थांब. मधेच बोलू नकोस. अजूनपर्यंत कोणत्याही तज्ञाला त्या पेंटिंगमधला कोणता भाग लिओनार्दोचा आणि कोणता त्याच्या शिष्याचा असा फरक दाखवून देता आलेला नाही. तू जे म्हणतोस ती शैली, ते ब्रशस्टो्रक्स सर्व पेंटिंगभर अगदी सारखे आहेत. कदाचित सगळं पेंटिंगच त्या अनामिक शिष्याने केलं असेल आणि तुझ्या लिओनार्दो महाशयांनी आपल्या सिद्धहस्त हातांनी खाली फक्त सही ठोकून दिली असेल. झालं.’’

आँक्तांने आपला पाइप शिलगावला व हेन्रीच्या तोंडावर धुराचे लोट सोडायला सुरुवात केली. वाग्‌युद्धात मुद्दे संपल्यावर खेळली जाणारी एक सर्वसाधारण चाल तो वापरू पाहत होता. हेन्री ते धुराचे लोट आपल्या हाताने बाजूला सारत म्हणाला, ‘‘आता मीच तुम्हाला सांगतो की ते पेंटिंग लिओनार्दोनेच केलं याचा ठोस पुरावा काय तो.’’ असे म्हणून तो नाट्यपूर्ण रीतीने थांबला.

‘‘चल सांग पाहू लवकर.’’ सर्वांची उत्सुकता ताणली होती.

‘‘त्या पेंटिंगखाली ती छोटीशी चकचकीत पितळी पाटी आहे ना त्यावर लिहिलंय, ‘लिओनार्दो द व्हिन्सी. १४५२-१५१९’. ती पाटी नसती तर तुला समजलं असतं का ते पेंटिंग एक महान कलाकृती आहे म्हणून. ते पेंटिंग लुव्हरऐवजी तुला एखाद्या रद्दीच्या दुकानात धूळ खात पडलेलं दिसलं असतं तर जाणवली असती का त्याची महानता तुझ्या त्या हृदयात. तू काय म्हणाला असतास ते मी सांगतो तुला. रेनेसान्सच्या काळातलं दिसतंय. रंगकाम बरं केलंय पण खूप तडे गेलेयत. शिवाय वॉर्निशसुद्धा जास्तच लावलेलं दिसतंय. पाचशे फ्रँकपेक्षा एक छदामसुद्धा कोणी जास्त मोजला नसता.’’ हेन्रीने सर्वांकडे मिस्कील हसत पाहिले, ‘‘काय बरोबर आहे की नाही?’’

हेन्रीचा युक्तिवाद इतका बिनतोड होता की पुढे वादाला वावच नव्हता. त्यामुळे विषय आपोआपच बदलला. ‘‘पाचशे फ्रँक माझ्याकडे असते तर मी काय केलं असतं माहितेय?’’ रॅचो मधेच म्हणाला आणि मग सर्वांनीच पाचशे फ्रँकमध्ये आपण काय काय केलं असतं त्याचे हवेत किल्ले बांधायला सुरुवात केली. त्यात कोणी कल्पनेतसुद्धा पाच फ्रँक खर्चून एखादं पेंटिंग विकत घेण्याची तयारी दाखवली नाही.

‘‘पण लुव्हरची बातच न्यारी.’’ गप्पांचे रूळ बदलले तरी हेन्री आपला मुद्दा सोडायला तयार नव्हता. ‘‘आत शिरताच लोक अगदी गंभीर होतात. एकदम चिडीचूप. डोक्यावरची हॅट हातात. दबक्या पावलांनी चालत. तोंडावर आश्चर्याचे भाव. आता काही अप्रूप पाहायला मिळणार आहे असे. कसले मूर्ख चुत्ये लोक लुवरमध्ये येत असतात. पेंटिंगकडे कोणाचंही लक्षच नसतं. सगळ्यांच्या नजरा खालच्या पितळी पाट्यांकडे. एखादं ओळखीचं नाव दिसलं रे दिसलं की मान वर करून पेंटिंगकडे एक दृष्टिक्षेप टाकला की ताबडतोब यांचा शेरा तयार. ‘वा! कॉरेज्जो काय, उत्तम! काय टॉप काढलंय. इकडे बघ, रेब्रांद! किती मस्त आहे नाही. अय्याऽ हा पाहिलास का तितीअन. इकडे बघ रूबेन्स आहे.’ येथे येऊन जन्माचं सार्थक झालं असा भाव सगळ्यांच्या चेहऱ्यावर झळकत असतो. पेंटिंग कोणती पाहिली, त्यात काय पाहिलं म्हणून विचारलं तर कोणाला काही सांगता येणार नाही. पण कोणाची पाहिलीत म्हणून विचारलंत तर पोपटासारखी सगळी यादी घडाघडा म्हणून दाखवतील. खरं सांगू, त्या मोनालिसाच्या पेंटिंगला प्रत्यक्ष सामोरं जाण्यापूर्वीच एका प्रचंड आदराच्या भावनेखाली आपण दडपून गेलेलो असतो. साहजिकच प्रत्यक्ष चित्रासमोर येऊन उभे ठाकतो तेव्हा फ्लॉरेन्समधल्या एका व्यापाऱ्याच्या कुटुंबातील, साधारण व्यक्तिमत्वाची, हाताची घडी घालून ओठांच्या कोपऱ्यातून किंचित हसणारी एक मध्यमवयीन स्त्री असं रूप आपल्याला दिसतच नाही. आपल्याला दिसतो तो लिओनार्दो. एक ख्यातनाम रोमँटिक नायक. लांब दाढी व प्रतिभेच्या वलयामागे झाकलेला त्याचा चेहरा. नकळत तुमच्या नजरेसमोर येतात ते चारशे वर्षांपूर्वीचे फ्लॉरेन्सवासी. त्यांची उच्च अभिरुची आणि कलेची जाण. वैभवसंपन्न जीवन. दागिन्यांनी मढलेल्या लावण्यवान दरबारी स्त्रिया. आणि तुम्ही पेंटिंगसमोर नतमस्तक होता ते या जाणिवेने. अभिजात कलेच्या अनुभूतीने नव्हे.’’

‘‘ही सगळी बंडलबाजी आहे.’’ आँक्तांचा पारा आता खूप चढला होता, ‘‘मूर्खा, जातीच्या प्रतिभावंताची कला आपल्या स्वयंभू तेजाने एखाद्या हिऱ्यासारखी झळकत असते. भर दिवसासुद्धा त्या तेजाने डोळे दिपतात. ते तेज एका दृष्टिक्षेपातच ओळखू येतं. रेम्ब्रांद, तितीअन, लिओनार्दो...’’

‘‘थांब, थांब-’’ हेन्रीचा स्वर उत्तेजित झाला होता. ‘‘तसं असेल तर त्या मोनालिसाच्या नवऱ्याला बरं दिसलं नाही आपल्या बायकोच्या पोर्ट्रेटचं ते दैदीप्यमान तेज?’’ रॅचोने आपल्या शिष्याकडे अभिमानाने पाहिले.

‘‘तुला माहितेय त्याला ते पोर्ट्रेट मुळीच आवडलं नव्हतं. इतकं की त्याने ते स्वीकारायला चक्क नकार दिला होता. आणि त्याला ते पसंत पडावं म्हणून लिओनार्दो त्यात सुधारणा करून देणार होता. स्वतः चित्रकारालासुद्धा आपल्या कलाकृतीचं तेज जाणवलं नव्हतं. कलाकृतीमधील तेज कोणालाही जाणवतं असं म्हणतोस तर ते त्या फ्लॉरेन्सच्या राजाला का नाही रे दिसलं. तो तर एवढा मोठा जाणकार, सर्व कलांचा आश्रयदाता. तू म्हणतोस तसं असतं तर लिओनार्दोला नाट्यगृहाच्या कपडेपटात पडदे रंगवण्याचं काम करायला लागलं नसतं. तुझ्या त्या रेम्ब्रांदच्या नाइटवॉच या चित्राची लोकांनी कुचेष्टा नसती केली. त्याच्या आयुष्याची अखेर निष्कांचन अवस्थेत झाली नसती. वॉत्तोवर दुकानांच्या पाट्या रंगवायची वेळ आली नसती. तिनिअर्स माहित्येय तुला? आपल्या पेंटिंगला पाच-दहा फ्रँकचं गिऱ्हाईक मिळावं म्हणून चक्क आपण मेल्याची हूल त्याला उठवावी लागली. शॅद्राँ. कुडकुडणाऱ्या थंडीपासून स्वतःचा बचाव करण्यासाठी त्याला आपलं पेंटिंग एका फाटक्या कोटाच्या बदल्यात विकावं लागलं. हे सगळे लोक प्रतिभावान होते. पण त्यांच्या प्रतिभेचा प्रत्यय त्यांच्या समकालीन एकाही महाभागाला जाणवला नव्हता. मागचा भूतकाळ कशाला तपासायला पाहिजे. आपलंच उदाहरण घेऊ. आपण स्वतःला एवढे मर्मज्ञ जाणकार समजतो. आपल्या पूर्वसूरींची महानता कळण्याएवढी उमज आपल्यापाशी आहे असाही गर्व आपल्याला असतो. पण आपल्या समकालीन चित्रकारांकडे बघताना ती दिव्य दृष्टी कुठे जाते. सेझानचंच उदाहरण घेऊ या. सेझान या जमान्यातला एक महान चित्रकार आहे हे मत किती जणांना मान्य होईल कोण जाणे. एखाद्या दिवशी त्याची पेंटिंग लुव्हरमध्ये लिओनार्दोच्या बरोबरीने लटकतील. खाली एक पॉलीश केलेली छोटीशी पाटी चमकत असेल. पॉल सेझान.’’

‘‘हा सेझान कोण?’’ इतका वेळ गप्प बसलेल्या व्हिन्सेंटने निरागसपणे विचारले.

‘‘आहे एक असाच कोणीतरी. वादासाठी कोणाचंतरी नाव घ्यायचं म्हणून सेझानचं घेतलं. एवढंच.’’ गोझी म्हणाला.

रॅचो हेन्रीला शाबासकी देण्याच्या सुरात म्हणाला.‘‘तू म्हणतोस ते सर्व खरंय. पण उदाहरण देण्याच्या भरात फार वाहवत गेलास. आता सेझानची चित्रकला काय लायकीची आहे ते एक हा व्हिन्सेंट सोडला तर इथे सगळ्यांना चांगलंच ठाऊक आहे. अगदी इंप्रेशनिस्टांनासुद्धा त्याला आपला म्हणवून घ्यायला लाज वाटते. इंडिपेन्डन्सच्या प्रदर्शनात त्याची पेंटिंग लावायचीच झाली तर ते अगदी नाइलाजाने एखाद्या काळोख्या कोपऱ्यात कोणाच्या चटकन दृष्टीला पडणार नाहीत अशी लावतात.’’ रॅचोने हेन्रीकडे अभिमानाने पाहिले. आईचे बोट धरून चालणाऱ्या एका मुलाचे रूपांतर मोंमार्त्रमधल्या एका चित्रकलेत मुरलेल्या विद्यार्थ्यांत झाले होते.

‘‘अरे अज्ञ बालका, लुव्हरमध्ये प्रवेश मिळणं हे काही इतकं सोपं नाहीये. सेझानच्या पेंटिंगला लुव्हरमध्ये कधी काळी जागा मिळेल असं चेष्टेतसुद्धा म्हणणे मोठ्या धाडसाचे ठरेल. आता तुझी पेंटिंगसुद्धा लुव्हरमध्ये लागतील असंही कोणी म्हणेल एखादे वेळेस.’’ रॅचो मोठा गडगडाट करून हसला.