मुलँ रूज - ८२

दुसऱ्या दिवशी दुपारी तो उठला तेव्हा त्याचे डोके प्रचंड दुखत होते. तोंड कडूजार झाले होते. काल नक्की काय झाले ते तो आठवण्याचा प्रयत्न करीत होता. पण काही केल्या कसलीही सुसंगती त्याला लागत नव्हती. त्याने नकळत ग्लासात कोनॅक ओतली व एक घोट घेतला. घसा जाळत जेव्हा थोडीशी कोनॅक पोटात गेली तसे हळूहळू सगळे ताळ्यावर येऊ लागले. मग परत एक पेला...

गेल्या वर्षभरात सगळे मित्र एक एक करून तुटले होते. कोण किती सहन करील? प्रत्येकाला आपापला उद्योग होता. मॉरीसने त्याला सावरण्याचा पोटतिडिकेने खूप प्रयत्न केला खरा, पण त्यानेही कंटाळून हात टेकले. हेन्री कॉम्ते द तुलूझ लोत्रेक. इतिहास प्रसिद्ध तुलूझ लोत्रेक घराण्याच्या वंशाचा एकुलता एक दिवा. ॲबसिंथ, अपोलो बार, नावाची पाटीही नसलेला कळकट बिस्ट्रो, असह्य दुर्गंधी येणारी मुत्री, तेथे बसून केलेल्या वांत्या. यातच एके दिवशी तुलूझ लोत्रेकांच्या शेवटच्या वंशजाचा अंत होणार या कल्पनेने त्याच्या अंगावर काटा उभा राहिला. कसेही करून यातून स्वतःला बाहेर काढले पाहिजे. मॉरीससुद्धा अंतरल्यात जमा होता. त्याला आईची आठवण झाली. ममा, मला तुझ्या कुशीत घे ग.

‘‘रिरी. मों पेती. बरं झालं तुम्ही इकडे रहायला आलात.’’ आई शेकोटी जवळच्या आरामखुर्चीत बसली होती. ‘‘किती वाट बघत होते तुमची.’’

जोसेफने चहा व बिस्किटे आणून ठेवली. जोसेफ गेल्यावर हेन्रीने आईजवळ जाऊन तिच्या गालाचे हळूच चुंबन घेतले.

‘‘काय दशा करून घेतलीयत स्वतःची.’’ आईने त्याला थोपटत म्हटले, ‘‘अगोदर थोडी बिस्किटे खाऊन घ्या व गरमागरम चहा प्या.’’ तिने बिस्किटांची बशी पुढे केली व कपात चहा ओतला.

पुढचा एक तासभर ती त्याला संसारातील किरकोळ घरगुती गोष्टी मोठ्या आस्थेने तपशीलवार सांगत होती. बशीभर बिस्किटे, दोन कप चहा आणि शेकोटीची ऊब यांनी हेन्रीला थोडे बरे वाटले आणि डोळ्यांवर झोपेची झापड आली. डोळे क्षणभर मिटतात तोच त्याच्या घशाला कोरड पडली. डोळ्यांसमोर हिरव्या रंगाच्या ॲबसिंथची बाटली दिसू लागली. बार काउंटरचे दृश्य नजरेसमोर तरळू लागले.

त्याने डोळे उघडले व आईच्या हातावर हात ठेवून म्हणाला, ‘‘ममा, प्लीज मी एक ड्रिंक घेऊ का?’’

त्याचे हात कापत होते, कपाळाववर घर्मबिंदू गोळा झाले, अंग थंडगार पडू लागले. आईने त्याची अवस्था पाहिली व ती ताबडतोब उठली. तिने कपाटातून कोनॅकची बाटली काढली व एका ग्लासात ओतली.

‘‘हेन्री! ही घ्या.’’ त्याच्यासमोर ग्लास ठेवीत ती म्हणाली.

‘‘मला माफ करा ममा.’’ त्याने एका घोटात पेला रिकामा केला. मद्य पोटात जाताच त्याच्या हाताचा कंप थांबला. आईच्या नजरेला नजर देत तो म्हणाला, ‘‘आता तुम्हाला समजलं असेल?’’

‘‘मला ठाऊक होतं रिरी.’’

‘‘पण तुम्हाला माहीत नसेल मी किती पितो ते.’’ हेन्रीचा आवाज पडला, मान खाली गेली. ‘‘मी तुम्हाला फसवायचो. पहिल्यांदा जेव्हा दारू प्यालो तेव्हा तुम्हाला वास येऊ नये म्हणून मी तुमच्या जवळ येण्याचे टाळलं. सुरुवाती सुरुवातीला दारू प्याल्यावर पायातील वेदनांचा थोडा वेळ विसर पडायचा. शिवाय आपण दारू पचवू शकतो याचा किंचित अभिमानही वाटायचा. एखाद्या सद्‌गृहस्थाप्रमाणे माझा आपल्या पिण्यावर ताबा आहे असं वाटायचं. पण हळूहळू दारूने माझ्यावर केव्हा ताबा मिळवला ते कळलंच नाही. आता दारू प्या किंवा न प्या पाय दुखतच असतात. या दारूमुळे मी कोणत्या गर्तेत पडलोय याची तुम्हाला कल्पना नसेल. कालच एका बिस्ट्रोमध्ये झिंगून पडलो होतो. मला उचलून लॉजवर न्यावं लागलं. दिवसातील बराच वेळ मी शुद्धीत नसतो. जेव्हा शुद्धीत येतो तेव्हा मला काहीही आठवत नसतं. मी कोणतेही काम करीत नाही. जवळ जवळ वर्षभर मी ब्रशसुद्धा हातात धरला नाहीय. मला कोणी मित्र उरले नाहीयत. फक्त मॉरीस राहिला होता. काल त्याच्याशीसुद्धा भांडून मी इकडे आलोय.’’

‘‘ममा, मला जगायचंय. प्लीज. मला तुमची मदत हवीय. मला यातून सुटायचंय. मी डॉक्टरांचे उपचार घेईन. आपण कुठेतरी जाऊ या. बर्जेस्‌ नाही तर एव्हीअँ. आठवतंय? मी लहान असताना तुम्ही मला घेऊन गेला होतात.’’

त्याचे बोलणे आई लक्ष देऊन ऐकत होती. त्याच्या बोलण्यातील लहान मुलाचा उत्साह करुणाजनक वाटत होता. त्याच्या व्यक्तिमत्वाचा एक भाग प्रौढ न होता आहे तसाच बालीश राहिल्याने त्याची सत्य व भ्रम यात सदैव गल्लत होत होती.

‘‘ठीक आहे. तुम्हाला आवडत असेल तर आपण एव्हीअँला जाऊ या. उद्या चालेल. दुपारी गाडी आहे. आता झोपा. सकाळी उठल्यावर तयारी करू.’’ असे म्हणून ती झोपण्याच्या खोलीत निघून गेली.

इकडे हेन्री बिछान्यात तळमळत पडला होता. एका क्षणिक उत्साहाच्या लाटेत त्याने आईबरोबर एव्हीअँला जायचे ठरविले होते. एव्हीअँ एक निसर्गसुंदर स्थळ आहे. हॉटेल समोर तलाव आहे. खिडकीतून आल्प्स पर्वत दिसतो. पण तेथे आईबरोबर असताना दारू पिण्याची तलफ आली तर काय करणार? जेव्हा घशाला कोरड पडेल, जीभ जड होईल तोंडातील थुंकीसुद्धा गिळण्याचे त्राण उरणार नाही तेव्हा काय? एखाद्या रात्री स्त्रीदेहाची आठवण होईल. तिथे थोडीच ल फ्लूर ब्लांसारखी सोय असेल? पूर्वी ठीक होते. तेव्हा मी एक लहान मुलगा होतो. आता पस्तिशी उलटलेला घोडा झालोय. त्यात दारुडा. आपल्याला हे एव्हीअँ वगैरे काही परवडणार नाही. त्यापेक्षा मोंमार्त्र व तेथील बिस्ट्रो बरे. आईसमोर जास्त काही तमाशा होऊन तिला जास्त दुःख देण्यापेक्षा लवकरच येथून काढता पाय घेतलेला बरा.

त्याने हळूच आपली काठी उचलली आणि तो पाऊल न वाजवता तिथून सटकला.

रात्री मादाम ल्युबेतला कसल्यातरी गडबडीने जाग आली. तिने हेन्रीचा आवाज ताबडतोब ओळखला. तो कोणावर तरी जोरात ओरडत होता. एवढ्या मोठ्याने की आसपासच्या सगळ्यांना जाग आली. तिने खिडकीतून खाली पाहिले. हेन्री पाटूला मोठमोठ्याने शिव्या घालत होता.

‘‘तुला माझ्या भानगडीत नाक खुपसायची गरजच काय? माझ्यावर येथे लॉजवर येण्याची जबरदस्ती तू का करतोयस? मला तिथे जायचं नाहीय. तिथे किती झुरळं आहेत तुला ठाऊक नाहीय. पाजी. डुक्कर कुठला.’’

पाटूने गाडीवानाच्या मदतीने त्याला बाहेर काढले. मादाम ल्युबेत धावत धावत खाली गेली. हेन्रीचे कपडे चुरगळलेले होते. टायची गाठ ढिली झाली होती. नाकातून किंचित रक्त येत होते. ओठ सुजले होते. कपाळावर टेंगूळ आले होते. डोक्यावरची महागडी डर्बी हॅट कुठेतरी हरवलेली दिसत होती. गेल्या सहा महिन्यांत अशा डझनभर हॅट हरवल्या होत्या. पाटूने त्याला उचलून वर आणले व मादाम ल्युबेतच्या मदतीने बिछान्यात आडवे केले.

‘‘काउंटनी फारसा त्रास दिला नाही ना?’’ मादाम ल्युबेतने विचारले.

‘‘पिऊन ओकले नाहीत एवढेच. दिवसेंदिवस यांचं पिणं फार वाढत चाललंय. मोंमार्त्रमधल्या सगळ्या बिस्ट्रोना तंबी देऊन ठेवलीय की यांना जास्त दारू देऊ नका म्हणून. तर आज हे साहेब दुसऱ्या भागात गेले. तेथे या काउंटना ओळखणारं कोणी नव्हतं. यांनी तिथे होत्या नव्हत्या त्या सगळ्या प्रकारच्या दारूचा एक एक पेग मागवला. व्हिस्की, रम, ब्रँडी, व्हरमाउथ, ॲबसिंथ, कॅल्व्हॅडोज्‌. एवढ्याने एखादा घोडासुद्धा आडवा होईल.’’ पाटू सांगत होता, ‘‘गेली पंधरा वर्षे मी यांना ओळखतोय. तुमच्यासारखी माझीही माया आहे त्यांच्यावर. समजवायला हे काही लहान राहिले नाही. स्वतःलाच मारायचे ठरवल्यावर आपण दोघं किती पुरे पडणार? मी बरेच दारुडे पाहिलेयत. पण यांच्यासारखा पागल कोणी अजून पाहिला नव्हता.’’

हेन्रीची अवस्था पाहून मादाम ल्युबेतच्या डोळ्यांतून पाणी आले. त्याच्या काळजीने त्या दोघांचाही जीव तीळ तीळ तुटत होता. दोघांनी हेन्रीची दारू कशी सोडवता येईल याचा बराच खल केला. रात्रीचा शेवटचा प्रहर चालू होता. पाटू जायला निघणार एवढ्यात हेन्रीच्या किंकाळ्यांनी ते दचकले. हेन्री आपल्या खोलीचा दरवाजा धाडकन उघडून बाहेर आला. त्याचे डोळे भीतीने विस्फारले होते.

‘‘मादाम ल्युबेत मला वाचवा. मला वाचवा. ती झुरळं येतायत. कितीही मारली तरी संपत नाहीयत. एका मागोमाग एक हजारो, लाखो झुरळं माझ्या अंगावर येतायत. मला वाचवा. नाही तर ही झुरळं मला कुरतडून खाऊन टाकतील.’’ हेन्री नसलेली झुरळं झटकून टाकण्याचा प्रयत्न करीत होता. त्याचा चष्मा त्याच्या नाकावर नव्हता. अर्धवट उजेडात चाचपडत त्याने जिन्याच्या कठड्याचा आधार घेण्याचा प्रयत्न केला. त्याचा पाय त्याच्या पायघोळ पायजम्यात अडकला व तो जिन्यावरून गडगडत खाली गेला.

(फोटो – लोत्रेक मद्यपान करताना)

मुलँ रूज - ८१

ॲबसिंथ

‘‘ॲबसिंथ. नॉम दे दियू. प्लीज व्हिक्टर. जल्दी लाव.’’

‘‘मस्य तुलूझ्‌. खूप झाली आतापर्यंत. आता पुरे करा.’’

‘‘ए. तू कोण मला सांगणारा? तू तुझं काम कर. ॲबसिंथ आण लवकर.’’

‘‘या दारुड्यांना समजावण्यात काही अर्थ नसतो.’’ व्हिक्टर काउंटरवर बसलेल्या कॅशियरला उद्देशून म्हणाला.

‘‘जल्दी लाव.’’ हेन्री बसल्या जागेवरून जोरात ओरडला आणि पाठोपाठ हवा निघून गेलेल्या फुग्यासारखा फसकन समोरच्या टेबलावर पडला.

‘‘साली रोजची कटकट आहे. किती प्यायची याला काही सुमारच नाही. चढली की खिशातून एक पत्र काढतो, वाचतो आणि चक्क रडायला लागतो. दर वेळेला पत्र तेच असतं, पण रडणं मात्र असं की जणू काही एखादी दुःखद घटना घडलेली कळली असावी. आता एकदा वाचलं, समजलं, रडलं, भरपूर दारू प्यायली की संपलं सगळं. रोज तेच तेच दुःख नव्याने काय चघळत बसायचं?’’

‘‘प्रेमभंगाचं काहीतरी प्रकरण असलं पाहिजे. त्याशिवाय कोणी त्यात इतका बुडून जाणार नाही.’’

‘‘दुःख कोणाला नसतं काय. जन्माला आलेल्या प्रत्येकाच्या वाट्याला काही ना काही तरी दुःख येतंच. म्हणून सगळेच स्वतःला दारूत बुडवून घेत नाहीत. याने नुसता उच्छाद मांडलाय. रडतो काय, आरडाओरडा काय, भसाड्या आवाजात गाणं काय. एवढंच नव्हे तर कधी कधी मारामारीसुद्धा करण्याची सुरसुरी येते याला. आता एक फुंक मारली तर उडून जाईल असा याचा अवतार. पण करणार काय? पाटूसाहेबांचा मित्र पडला. त्यांनी इथल्या सगळ्या बिस्ट्रोच्या मालकांना दम देऊन ठेवलाय. मस्य माझे मित्र आहेत. त्यांना कसलाही त्रास होता कामा नये. म्हणून सहन करावं लागतं. माझ्या वाटेला आलेलं दुःख म्हणशील तर हेच आहे. म्हणून मी काय हा गल्ला सोडून प्यायला सुरुवात करू.’’

व्हिक्टर हसला. एवढ्यात हेन्रीचे ओरडणे त्याला ऐकू आले.

‘‘माझी ॲबसिंथ कुठेय? विसरलास की काय?’’

व्हिक्टर ॲबसिंथचा प्याला घेऊन हेन्रीच्या टेबलाकडे गेला.

‘‘पाटूसाहेबांनी सांगितलंय...’’

‘‘तेल लावत गेला तुझा पाटूसाहेब. डुक्कर कुठला. मी कुठे व किती पितोय याची काळजी करणारा तो कोण? हे बघ मित्रा, मला एक सांग, बायकांविषयी तुझं काय मत आहे?’’

‘‘मला बायकांचा काही फार अनुभव नाही. पण माझ्या बायकोपुरतं बोलायचं झालं तर ती झोपेत घोरते. एवढंच नव्हे तर चक्क शीळ घालत गाणंसुद्धा म्हणते.’’

‘‘यावर एक अगदी साधा उपाय आहे. माझ्या एका मित्राची बायकोसुद्धा अशीच घोरत असे. त्याने काय केलं माहितेय. एक उशी तिच्या तोंडावर बांधून ठेवली. घोरण्याचा आवाजच काय अगदी श्वासोच्छ्‌वासाचासुद्धा आवाज यायचा बंद झाला. म्हणजे प्रश्न कायमचा सुटला.’’ असे म्हणून हेन्री जोरजोरात हसायला लागला. हसता हसता त्याला धाप लागली, श्वास कोंडला, डोळ्यांसमोर अंधारी आली, बुबुळे दिशाहीन फिरली, सर्वांगातून कळा येऊ लागल्या, पोटात ढवळू लागले. पित्तरस अन्ननलिकेतून हळूहळू वर सरकू लागला. तोंडात कडवट चव गोळा झाली. डोक्यात हातोडीचे घाव बसू लागले. त्याने दोन्ही हातांनी डोके गच्च दाबून धरले. पोटातल्या ढवळण्याचा एक आवेग संपला. त्याला क्षणभर बरे वाटले. पण दुसऱ्याच क्षणी तोंडात लाळ गोळा होऊ लागली. ताबडतोब काठी उचलून तो लटपटत मुतारीकडे गेला. त्याने दरवाजा उघडला. भपकन वास आला. त्या वासाने पोटातला द्रव बूच उघडलेल्या शॅम्पेनसारखा फसफसून बाहेर आला. त्याला भडाभडा उलटी झाली. डोक्यातील ठणका असह्य झाला. पाय लटपटू लागले. भिंतीचा आधार घेत कसाबसा तोल सावरीत तो उभा होता. पुन्हा पुन्हा उलटी झाल्यावर आवेग शांत होत गेला. त्याने रुमाल काढून दाढीला लागलेली लाळ पुसली. थोडा वेळ वाट पाहून अत्यंत सावधतेने जपून पावले टाकीत तो आपल्या टेबलावर गेला व तिथेच डोके टेकून झोपी गेला. थोड्या वेळाने पाटू आला व त्याने त्याला लॉजवर पोचविले.

(फोटो - ॲबसिंथची बाटली, रेडियम ग्लास, ॲबसिंथ स्पून, साखरेचा खडा)

(एकोणीसाव्या शतकात पॅरीसमधील कलाकारांमध्ये ॲबसिंथ हे मद्य चटकन चढणारी नशा आणि स्वस्त किंमत यामुळे खूप लोकप्रिय होते. नशा जास्त येण्यासाठी या मद्यात काही वनस्पतींचा अर्क मिसळला जाई. हे मद्य रेडियमचे क्षार मिसळलेल्या काचेच्या पेल्यामधून देत. भोके असलेल्या चमच्यावर साखरेचा खडा ठेऊन पेल्यात ॲबसिंथ ओतण्याची पद्धत होती. अंधारात रेडिममुळे ॲबसिंथचा पेला चमके. त्यामुळे ॲबसिंथच्या पेयपानाला एखाद्या विधीचे स्वरूप येई. पण या मद्याचे व्यसन फार लवकर लागे आणि बऱ्याच जणांना अपस्माराचे झटके येत. हे लक्षात आल्यावर पुढे या मद्यातील घातक घटकांवर व रेडियम ग्लासेसवर बंदी घालण्यात आली. लोत्रेकच्या आवडते ॲबसिंथ व कोनॅकचे कॉकटेल अर्थक्वेक या नावाने प्रसिद्ध आहे.)

मुलँ रूज - ८०

पिस्सारो पॅरीसला कंटाळून जवळच्या एका खेडेगावात राहायला गेल्यापासून हेन्री त्याला भेटला नव्हता. एप्रिल महिन्यातल्या एके दिवशी तो मिरीयमला घेऊन त्याला भेटायला गेला. पिस्सारो त्याला घ्यायला स्टेशनवर आला होता. त्याची लांब दाढी व पायघोळ पोशाखात तो बायबलच्या काळातल्या एखाद्या मेंढपाळासारखा दिसत होता. पिस्सारोच्या कुटुंबीयांसमवेत सगळ्यांनी एका प्रचंड डेरेदार चेस्टनटच्या सावलीत बसून भोजन घेतले. मुले वाढण्याचे काम करीत होती. मोठी मंडळी वारुणीचे घुटके घेत गप्पा मारीत होती. डेझर्ट आल्यावर त्या बुजुर्ग कलाकाराने आपला भला मोठा पाईप शिलगावला आणि मग गप्पा मारताना इंप्रेशनिझिमच्या सुरुवातीच्या दिवसांच्या आठवणी एक एक करून निघू लागल्या. मोने, देगास, झोला, सेझान, रेन्वा, व्हिसलर यांच्याबरोबर कॅफे गुर्बामध्ये बसून तासन्‌तास घातलेले वितंडवाद, चित्रातल्या मोकळ्या जागा, निळ्या सावल्या वगैरे जुन्या आठवणींची पुन्हा एकदा उजळणी झाली. ऐन उमेदीत ओढगस्तीच्या परिस्थितीमुळे सोसाव्या लागलेल्या चटक्यांच्या आठवणी सांगताना त्याचे डोळे पाणावले. आयुष्यात बरेच चढउतार पाहूनही कडवटपणाचा लवलेश त्याच्या बोलण्यात दिसून येत नव्हता.

‘‘अरे, त्या पॉल गोगँचे पत्र मला आलंय. सध्या तो मार्क्वेज बेटावर आहे. बिचारा! आपण होऊन ओढवून घेतलेली परिस्थिती. त्यामुळे कोणाला बोलून करणार काय. आयुष्यात तडजोड करायला त्याला जमलीच नाही. हिन्सेंटसुद्धा तसाच होता.’’

‘‘देगास भेटला तर त्याला विचारलंय म्हणून सांग. त्या ड्रेफ्युस प्रकरणानंतर आमची भेटच नाहीय. तोसुद्धा एकटाच असतो. एका क्षुल्लक गोष्टीवरून एवढी जुनी दोस्ती तोडून टाकायची हे काही खरं नाही. सर्व ज्यू जर्मनांचे छुपे हस्तक असतात असं त्याचं अगदी ठाम मत आहे. ज्यू म्हटलं की ज्याचा सारासार विवेक सोडून जातो त्याच्याशी काय वाद घालणार?’’

लंडनला जायचा दिवस जसा जवळ येऊ लागला तसा हेन्रीचा अस्वस्थपणा वाढू लागला. मिरीयमला पॅरीसमध्ये सोडून जायची कल्पना त्याला सहन होईना. शेवटी जायला तीन दिवस राहिले असताना त्याने मॉरीसला मी लंडनला जाणार नाही म्हणून सांगितले तेव्हा मॉरीस खवळला.

‘‘तुझं डोकं तर ठिकाणावर आहे ना? आयत्या वेळी तू नाही म्हणतोस म्हणजे काय.’’

‘‘मी स्वतः प्रत्यक्ष येण्याची काय गरज आहे. माझी पेंटिंग तर मी पाठवतोय ना?’’

‘‘तू न जाऊन कसं चालेल? गेले वर्षभर मी या शोची तयारी करतोय. तुझा लंडनमधला सगळा कार्यक्रम तपशीलवार नक्की केला आहे. वर्तमानपत्रातून तुझ्या आगमनाची तारीख जाहीर केली आहे. तुझ्या सन्मानाखातर एक मेजवानी ठेवलीय. त्याची आमंत्रणे पाठवून झालीयत. प्रिन्स ऑफ वेल्सनी खास तुझ्यासाठी म्हणून ...’’

‘‘मी विसरलोच होतो. हे महाशय माझ्या शोचे उद्‌घाटन करणार आहेत नाही का?’’

‘‘अरे बाबा, यात तुझा केवढा बहुमान आहे हे तुझ्या लक्षात आलंय का?’’

बहुमानाचा विषय काढताच हेन्री उसळला. ‘‘हे बघ मॉरीस, प्रिन्सने प्रदर्शनाला माझा मित्र म्हणून भेट द्यावी इतपत ठीक आहे. पण तू मानाच्या गोष्टी करशील तर यात कोण कोणाचा मान राखतोय ते जरा मला कृपा करून सांगशील काय? मी कोण आहे हे तू विसरलास की काय? अरे, मी कॉम्ते द तुलूझ लोत्रेकांचा वंशज आहे. तुलूझ. जे कॉन्स्टँटिनोपलच्या पहिल्या धर्मयुद्धात तुर्कांविरुद्ध लढताना सेनापती होते. आमच्या व इंग्लंडच्या राजघराण्यात रक्ताचे नातेसंबंध आहेत. आमचा एक चुलता जेव्हा इंग्लंडच्या सिंहासनावर बसून राज्य करीत होता तेव्हा आताच्या या प्रिन्स ऑफ वेल्सचे पूर्वज, सॅक्स-कॉबर्गस्‌ मंडळी शेतात नांगर धरून फिरत होती हे तुला ठाऊक नसेल.’’

मॉरीस, मिसीया आणि मिरीयम या तिघांच्या समजावण्याने हेन्री एकदाचा लंडनला जायला तयार झाला. लंडन शहरातील नीटनेटकेपणा, टापटीप, ऐतहासिक स्थळांची भव्यता व शान, गर्दीतील शिस्त यासाठी त्याला ते शहर खूप आवडायचे. विशेष करून पिकॅडलीमधून चक्कर मारायला. ट्रॅफल्गार स्क्वेअरमधील नेल्सनचा पुतळा पाहून त्याला पॅरीसमधील कर्नल व्हेंदोमच्या पुतळ्याची आठवण झाली. रीजंट स्ट्रीटवरील ग्युपिलची आर्ट गॅलरी मात्र त्याला फारशी आवडली नाही. बंदिस्त, काळोखी आणि गंभीर. तेथील वातावरण आत शिरताक्षणी जांभया याव्यात असे होते. तेथे व्हायचा तो फक्त धंदा. कुजबुजणाऱ्या आवाजात तेथील सौदे होत. पेंटिंग आवडले म्हणून नव्हे तर दुसऱ्यांनी हेवा करावा म्हणून खरेदी केले जाई. खरेदी-विक्रीच्या व्यवहारात हौसेपेक्षा व्यापारी मूल्याचा विचार जास्त होई. तेथे चेक लिहिले जात व पावत्या फाडल्या जात. या असल्या ठिकाणी आपल्या पेंटिंगचे प्रदर्शन होणार आहे हे बघून हेन्रीचा उत्साह मावळला. त्यातच त्याच्या मनात सारखा मिरीयमचा विचार चालू होता. वार्ताहरांनी घेतलेल्या मुलाखती, चेल्सी क्लबमधील जेवणानंतरचे भाषण या सगळ्यांत त्याची पार तारांबळ उडाली. कधी एकदा पॅरीसला जाऊन मिरीयमला भेटतोय असे त्याला होऊन गेले. त्यातच त्याची पेंटिंग बघून काही विक्रेत्यांनी नाके मुरडली. लंडनमधील उच्चभ्रू वर्गाच्या पसंतीला ती पेंटिंग कितपत उतरतील अशी शंका त्यांनी व्यत्त केली. प्रदर्शन रद्द करण्यासंबंधानेही विचार करून झाला. पण राजेसाहेबांना आमंत्रण दिलेले असल्याने तेही शक्य नव्हते.

शेवटी एकदाचा उद्‌घाटनाचा दिवस उगवला. रात्रभर त्याला झोप लागली नव्हती. उशीर होऊ नये म्हणून तो तासभर अगोदरच जाऊन पोचला. इतका वेळ काय करायचे या विचारात तो एका खोलीतील कोचावर जाऊन बसला होता त्यातच त्याचा डोळा लागला. राजेसाहेबांच्या आगमनानंतर हेन्रीसाठी शोधाशोध झाल्यावर तो बाजूच्या खोलीतील सोफ्यावर गाढ झोपलेला आढळला. हेन्री आपल्या स्वागताला पुढे आला नाही. फ्रेंच आहे म्हणजे पिऊन तर्रच असणार अशा समजुतीमुळे त्याला उठवून जागे करेपर्यंत राजेसाहेब आले तसे निघून गेले. एवढा फजितवाडा उडाल्यानंतर हेन्रीनेही तिथून काढता पाय घेतला.

मिरीयमची ओळख झाल्यानंतर तिची भेट झाली नाही असा फार तर एखादा दिवस गेला असेल. आता चक्क एक आठवडा झाला होता. त्याला कधी एकदा ती भेटते असे झाले होते. गाडीत बसल्यापासून त्याच्या मनात सतत तिचाच विचार होता. त्या दिवशी आपले थोडे चुकलेच. तिला आपल्या संपत्तीचे आमिष दाखवायला नको होते. मी तिला एखाद्या रखेलीसारखे तर वागवले नसेल? उगाच नाही तिने त्रागा करून आपल्या व्यंगाचे उणे काढले. तशी ती अगदी सालस म्हणता येईल अशी आहे. तिला स्पष्टपणे लग्नाची मागणी घालायला पाहिजे होती. मी उगाच धरून चाललो होतो की ती लग्नाला तयार होणार नाही. लग्नाने तिला एक नाव मिळेल. आणि तेच तर तिला हवे असेल. आता भेटल्याबरोबर ताबडतोब तिला लग्नाविषयी सूतोवाच केले पाहिजे. गाडी पॅरीसमध्ये शिरेपर्यंत त्याचा निश्चय पक्का झाला.

पॅरीसच्या दर्शनाने त्याच्या चित्तवृत्ती उल्हसित झाल्या. त्याने एक दीर्घ श्वास घेऊन पॅरीसची हवा छातीत भरून घेतली. रस्त्यात गस्त घालणारे मिशाळ हवालदार, तुरूतुरू चालणाऱ्या यौवना, रस्त्याच्या कोपऱ्यावर फुले विकत बसलेल्या मुली, कॅफेची फुटपाथवर आलेली पट्ट्यापट्ट्यांच्या कापडांची छप्परे. मधेच एखाद्या भिंतीवर कॅलेताचे गिलोटीनखाली शिरच्छेद होतानाचे त्याने केलेले पोस्टर लागलेले होते पण त्याकडे त्याचे लक्ष नव्हते.

घोडागाडी २१ रू कलॅनकूंर समोर येऊन उभी राहिली. तो घाईघाईने जिना चढून वर गेला. स्टुडिओत येऊन श्वास घेतोय तेवढ्यात मादाम ल्युबेत दरवाजात येऊन उभी राहिली. तिला तसे उभे असलेले पाहताच त्याला काहीतरी चुकल्यासारखे वाटले. तिचा चेहराच सांगत होता. त्याचे पाय जमिनीला खिळले. एका अनामिक भीतीने तो थरथरू लागला. जशी त्या दिवशी मारी त्याच्यासमोर थरथरत उभी होती.

‘‘काय आहे त्यात?’’ त्याने तिच्या हातातल्या लिफाफ्याकडे पाहून विचारले.

‘‘मस्य तुलूझ. जरा बसाल तर खरे.’’

त्याने त्या दिवशी मारीला असेच बसायला सांगितले होते. मारी जिथे बसली होती त्या रिकाम्या कोचाकडे त्याने पाहिले. त्याच्या अंगातले सगळे त्राण गेले. तो तसाच पांढऱ्याफटक नजरेने शून्यात बघत असल्यासारखा तिच्या हातातल्या लिफाफ्याकडे बघत राहिला.

‘‘मादम्वाझेलने हे आणून दिलं. तुम्ही ज्या दिवशी लंडनला गेलात त्या दिवशी.’’

त्याने तो लिफाफा थरथरत्या हाताने उघडला व आतला कागद आपल्या अधू डोळ्यांच्या अगदी जवळ नेऊन वाचू लागला.

‘मी आज रात्री मस्य ज्युल्स ड्युप्रे बरोबर जात आहे. शेरी, कदाचित हेच आपल्या दोघांच्या हिताचे असेल.’

(द जॉकी – चार रंगातील लिथोग्राफ, ५१x३६ सेमी, १८९९, खाजगी संग्राहक, लंडन)

(लोत्रेकने स्थिरचित्रात गतीचा आभास करण्यासाठी घोडेस्वार, सायकल शर्यत, सर्कस वगैरे चित्रात एक खास तंत्र वापरले. लोत्रेकने वापरलेले तंत्र आणि त्यावेळी नुकत्याच विकसित होत असलेल्या चलतचित्रणाच्या तंत्र यांचा परस्परांवर दाट प्रभाव होता. हे लोत्रेकचे मोठे योगदान.)

मुलँ रूज - ७९

पॅरीसला परतल्यानंतर हेन्री आणि मिरीयम जरी एकमेकांना अधूनमधून भेटत होते तरी त्यातील उत्कटता आता संपली होती. कितीही प्रयत्न केला तरी गप्पांमध्ये पहिल्यासारखा रंग भरत नसे. बदललेल्या संदर्भामुळे एक प्रकारचा अस्वस्थपणा जाणवे. गप्पांचा ओघ मधेच आटून जाई. अवघडलेले हसू, बोलायचे म्हणून उगाचच सुरू केलेले संभाषण. इतक्या दिवसांच्या सहज सुंदर मैत्रीत अंतर पडले. मिरीयमला घेऊन सार्वजनिक ठिकाणी जायला हेन्रीला खूप आवडत असे. पण आता त्याला गर्दीचा तिटकारा वाटू लागला. एखाद्या देखण्या पुरुषाने तिच्याकडे नुसता कटाक्ष टाकला तरी त्याला कसेतरी वाटू लागे. पार्टी, समारंभांना तिला घेऊन जाणे तो टाळू लागला. कोणीतरी तिला आपल्यापासून हिरावून घेईल अशी त्याला भीती वाटे.

तिच्याशी बोलताना प्रेमाचा उल्लेख करण्याचे तो कटाक्षाने टाळत होता. तरीही तो आतून प्रेम करतच होता. हे प्रेम एकतर्फीच राहणार आहे हे ठाऊक असल्याने त्यात तो झुरू लागला. त्यात भर पडली मत्सराग्नीची. या सर्वांचा कोंडमारा त्याला असह्य होऊ लागला. या विचित्र मानसिक अवस्थेत त्याचे निरुद्देश भटकणे आणि दारू पिणे पहिल्यासारखे चालू झाले.

अशा रीतीने शरद ऋतू जवळ जवळ संपत आला. सकाळी सकाळीच मादाम ल्युबेतने उशाशी ठेवलेल्या सुंदर पुष्पगुच्छामुळे त्याच्या लक्षात आले की आज त्याचा वाढदिवस आहे. दिवसभर त्याने आळसात लोळून काढला. त्याला भयंकर उदासवाणे वाटत होते. संध्याकाळी त्याला भेटायला मिरीयम आली. त्याच्या चित्तवृत्ती आनंदाने फुलून आल्या. तो तिला ल तूर दार्ज्यांमध्ये जेवायला घेऊन गेला. त्याने आग्रह करून शँपेन मागविली. जेवण झाल्यावर ती त्याला घरी घेऊन गेली. जेवणानंतर ती दोघे शेकोटीसमोर शेकत बसले असताना ती त्याला म्हणाली,

‘‘आज मी तुमच्यासाठी एक गोष्ट आणलीय.’’ असे म्हणून तिने मोरोक्कन कातडी बांधणीचे एक सुरेख पुस्तक त्याच्या हातात दिले. ‘ल आंतोलोजी द एस्तँप जॅपोनेज.’ पुस्तकावर सोनेरी अक्षरात हेन्रीचे नाव लिहिलेले होते. त्याने पुस्तकावरून हात फिरवला. ते एक अतिशय महागडे पुस्तक होते. त्याचे डोळे भरून आले. त्याच्या गळ्यात आवंढा आला. भावनावेगाने तो गलबलून गेला.

‘‘तुम्ही... एवढं... नको होतं.’’ त्याच्या तोंडून कसेबसे शब्द बाहेर पडले.

‘‘तुम्हाला काय द्यावं याचा खूप विचार केला. शेवटी आठवलं. तुम्ही एकदा या जपानी चित्रांविषयी तोंड भरून बोलत होतास. खूप शोधलं आणि एके ठिकाणी हे पुस्तक दिसलं. कसं आहे? आवडलं?’’

‘‘कशाला एवढा खर्च केलात? खूप महागडं आहे हे. मीसुद्धा विकत घेताना विचार केला असता. साधे हातरुमाल दिले असते तरी चाललं असतं. थँक यू मिरीयम. थँक यू व्हेरी मच.’’ त्याला राहावले नाही. तो जवळ जवळ रडतच होता. त्याने आपले दुःख तिच्यासमोर उघड केले. तिचे मतपरिवर्तन करण्याचा पुन्हा एकवार प्रयत्न करून पाहिला. पण ती तिच्या भूमिकेला चिकटून राहिली. मिरीयम एक ना एक दिवस आपल्याला सोडून जाणार आहे ह्या सत्याचा स्वीकार करणे त्याला खूप जड गेले.

मिसिया नातानसोनला अधूनमधून मेजवानी देण्याची हौस होती. मेजवानीला ती पॅरीसमधील प्रसिद्ध व्यक्तींना बोलावीत असे. अशा एका मेजवानीला जाताना हेन्री मिरीयमला बरोबर घेऊन गेला. त्याने नाताळात दिलेला किमती पेहेराव तिने चढवला होता. त्या रात्री ती खूप सुंदर दिसत होती. त्याला ब्राह्मच्या संगीत महोत्सवाला तो तिला घेऊन गेला होता त्याची आठवण झाली. पण त्या वेळचे मैत्रीचे सहज सुंदर नाते आता संपले होते. घोडागाडीत ती शेजारी बसली असली तरी खूप दूर असल्यासारखी वाटत होती. ओझरता स्पर्श, तिरका कटाक्ष, किंचित स्मित, एखादा शब्द, सगळी मौज केव्हाच उडून गेली होती. काहीतरी ओढूनताणून संभाषणात जेन आणण्याचा दोघांचाही प्रयत्न चालू होता.

‘‘आजच्या मेजवानीला मस्य क्लेमेन्सो आणि झोला येणार आहेत काय?’’

‘‘बहुतेक येतील असं वाटतंय. जर त्या ड्रेफ्युस प्रकरणात अडकले नाहीत तर.’’

‘‘काल आमच्या दुकानात एक बाई मला विचारत होती तू ज्यू आहेस का म्हणून. मी होय म्हणून सांगितलं तर तिने मॅनेजरकडे तक्रार केली की मला दुकानात ठेवले तर ती पुन्हा दुकानाची पायरी चढणार नाही म्हणून. जणू काही मीच लष्करी गुपिते जर्मनांना विकली होती.’’

‘‘ड्रेफ्युसनेसुद्धा त्याच्यावर जो आरोप ठेवण्यात आलाय ती लष्करी गुपिते जर्मनांना विकलेली नाहीत. लष्करी महत्वाचे काही कागदपत्रं गहाळ झाली होती. या जनरलना स्वतःची इज्जत वाचवण्यासाठी तोबडतोब कोणाला तरी पकडणे आवश्यक होते. ड्रेफ्युसला केवळ तो ज्यू असल्याने यात गुंतविले आहे. खरा गुन्हेगार शोधण्यापेक्षा ते सोपे होते. एकदा ड्रेफ्युसला दोषी ठरवायचेच हा निश्चय झाल्यावर त्याप्रमाणे खोटे पुरावे आणि साक्षी गोळा करून त्याला झटपट जन्मठेप ठोठावून मोकळे झाले. पण तो निर्दोष आहे. खटला निःपक्षपातीपणे चालवला तर त्या साक्षी व पुरावे टिकणार नाहीत. पण तो ज्यू असल्याने त्याचा वाली कोणी नाहीय. पण तू चिंता करू नकोस. लवकरच सुटेल तो. या देशात अजूनही सज्जन व प्रामाणिक माणसे शिल्लक आहेत.’’

मेजवानीवर ड्रेफ्युस प्रकरणाची सावली पडली होती. सगळे जण शांत होते. एमिल झोला खालच्या पण ठाम आवाजात निवेदन वाचून दाखवीत होता. सर्वजण गंभीरपणे ऐकत होते. झोलाचे निवेदन वाचून झाल्यावर एवढी शांतता पसरली की स्त्रियांच्या वस्त्राची सळसळ ऐकू यावी. वातावरणातील ताण सैल करण्यासाठी क्लेमेन्सो मिसीयाला म्हणाला, ‘‘उद्या हे भाषण प्रसिद्ध झाल्यावर तुमच्या पाहुण्यांच्या यादीतून दोघांची नावे तुला गाळावी लागतील. तुमच्या पुढच्या मेजवानीतील आमच्या वाटेची कोंबडी तुरुंगातच पाठवून दे.’’

‘‘आता राजकारण पुरे झालं. जेवणाच्या टेबलावर तरी कोणीही त्या ड्रेफ्युसचा विषय काढू नका.’’

जेवताना हेन्रीच्या शेजारी ज्युल्स ड्युप्रे हा फ्रान्समधील एक श्रीमंत असामी बसला होता. तो हेन्रीला म्हणाला,

‘‘तुम्हाला त्या कॅलेताचे प्रकरण माहीत आहे ना? तो मोंमार्त्रमधील वेश्यांचा दलाल. एका पोरीचा खून करून पळून गेला होता तो. त्या घटनेचा वर्तमानपत्रातून खूप गाजावाजा झाला होता. आठवतंय?’’

‘‘मला चांगलं आठवतंय. ब्रुअँटने त्यावर एक हृदयद्रावक गीतसुद्धा रचले होते.’’

‘‘गेल्या महिन्यात त्या खुन्याला मार्सेलीसला पकडलं. त्या खटल्यात त्याला मृत्युदंड ठोठावला आहे. बहुधा शिक्षा कायम करून येत्या महिन्यात त्याचा पॅरीसमध्ये शिरच्छेद करण्यात येईल. आमच्या मासिकात या विषयावर एक लेखमाला सुरू आहे. यासाठी मला तुमच्याकडून रेखाटने करून हवीयत.’’

‘‘दोन महिन्यांनी माझे एक प्रदर्शन लंडनला आहे. त्यामुळे मी सध्या मासिकांसाठी रेखाटने करण्याचं बंद केलंय.’’

‘‘किमान शेवटच्या लेखासाठी तरी मला तुमच्याकडून चित्र काढून हवंय. विशेषतः गिलोटीनखाली शिरच्छेद होत असतानाच्या प्रसंगाचे. तुम्ही सोडून दुसरं कोणी हे काम करू शकेल असं मला वाटत नाही.’’

शेजारी बसलेली मिरीयम व मॉरीस त्यांचे बोलणे लक्षपूर्वक ऐकत होते. मॉरीस म्हणाला, ‘‘भीतीने थरथर कापणाऱ्या माणसाला गिलोटीनकडे नेतायत, तो त्या गिलोटीनच्या जड पात्याकडे, अवतीभोवती जमलेल्या प्रचंड गर्दीकडे भिरभिरत्या नजरेने बघतोय. थोड्याच वेळात त्याचे मुंडके धडावेगळे होऊन त्या समोरच्या वेताच्या टोपलीत पडणार आहे या कल्पनेने त्याचा चेहेरा भयभीत झालाय. विचार कर चित्रकाराच्या दृष्टीने किती आव्हानात्मक विषय आहे.’’

‘‘होय. मॉरीसचं म्हणणं खरं आहे. अशी संधी पुन्हा मिळणं कठीण आहे. वाटल्यास तुझं लंडनला जाण्याचं पुढे ढकल.’’ मिरीयम म्हणाली.

‘‘लिओनार्दो द व्हिन्सी देहान्ताच्या शिक्षेच्या प्रसंगी कटाक्षाने गुन्हेगाराच्या चेहऱ्यावरच्या भावांचे चित्रण करायला जात असे. सिस्टीन चॅपेलच्या लास्ट जजमेंटचे उदाहरण घे. भयकंपित झालेल्या त्या माणसाच्या चेहऱ्याचं चित्रण मायकेल अँजेलोने किती विलक्षण प्रभावीपणे केले आहे. आपण नरकात खितपत पडणार आहोत हे त्या माणसाला नुकतंच कळलंय. त्याच्या चेहऱ्याचा अर्धा भाग प्रकाशात तर अर्धा काळोखात. पण तरीही त्याच्या चेहऱ्यावरचे भाव पाहून बघणाऱ्याचे रक्त गोठून जाते.’’ मोरीस म्हणाला.

‘‘मागच्या पिढीतल्या गोयाच्या कलोससचे उदाहरण घे. बंदुकीच्या नळीसमोर उभ्या असणाऱ्या त्या अभागी कैद्याचा भयकंपित चेहरा. तूच तर मला ते दाखवलं होतस.’’ मिरीयम म्हणाली.

‘‘मी काही स्वतःला दा व्हिन्सी किंवा मायकेल अँजेलो समजत नाही.’’ हेन्री म्हणाला.

‘‘पण प्रयत्न करून पाहिला हरकत नाही.’’ मॉरीस पाठ सोडायला तयार नव्हता. शेवटी मोठ्या मिनतवारीनंतर हेन्री तयार झाला. तो मार्च महिना होता. हेन्री पहाटे लवकर उठून देहदंडाची शिक्षा बघायला गेला. नीट दिसावे म्हणून हेन्री अगदी जवळ जाऊन उभा राहिला. आपल्या स्केचबुकात त्याने त्या प्रसंगाची अनेक स्केच केली. कॅलेताचे भादरलेले डोके, भयाकुल चेहेरा. भीतीने त्याचे पाय लटपटत असल्याने त्याला गिलोटीनकडे फरफटत नेले व लाकडी चौकटीवर दाबून बांधले. पाद्र्याची प्रार्थना संपताच तुरुंगाधिकाऱ्याने इशारा केला. फाशी देणाऱ्याने खटका ओढताच लखलखत्या धारेचे प्रचंड पोलादी पाते झर्रकन खाली आले. खटकन आवाज झाला आणि तुळतुळीत तासलेले कॅलेताचे डोके क्षणार्धात धडावेगळे होऊन समोरच्या वेताच्या टोपलीत पडले. मस्तकविहीन मानेतून रक्ताच्या चिळकांड्या भळभळ उडू लागल्या. पाद्री छातीवर क्रूसाची खूण करीत प्रार्थना पुटपुटतोय. हेन्री विलक्षण झपाट्याने स्केच करीत होता.

त्यानंतर आठवडाभराच्या अथक परिश्रमानंतर लिथोग्राफिक स्टोन तयार झाला. शिरच्छेदाचा प्रसंग व मासिकाची जाहिरात. नुकत्याच छापलेल्या शाईचा वास येत असलेले पोस्टर दोन हातात लांब धरून मिरीयम म्हणाली, ‘‘प्रसंग भयंकर आहे खरा. पण तुझं काम फारच छान झालंय. ग्रेट.’’

‘‘मस्य हेन्री, तुम्ही खरे महान कलाकार आहात.’’ ज्युल्स ड्युप्रे म्हणाला, ‘‘आता तुम्ही लंडनला जायला मोकळे झालात.’’

मुलँ रूज - ७८

मे महिना लागला आणि वसंत ऋतूची किमया पॅरीसवर जागोजागी दिसू लागली. झाडांवर नवी पालवी आली. सोलर हॅट व छत्र्या घेतलेल्या माणसांनी बुलेव्हार फुलले. पार्क मोनेक्यूवर कठपुतळ्यांचा खेळ पुन्हा सुरू झाला व तो बघायला पुढच्या पिढीतल्या मुलांची गर्दी लोटू लागली. प्रेमी युगुले बागेत एकमेकांचे चुंबन घेताना आढळू लागली. हेन्रीने जेन ॲव्हरीलचे लंडनच्या शोसाठी केलेले पोस्टर तयार झाले होते.

व्हिएन्नाचा ख्यातनाम संगीतकार ब्राह्म याच्या स्मृत्यर्थ एक संगीत महोत्सव आयोजित केला होता. त्या कार्यक्रमाचे अतिशय महागडे तिकीट काढून हेन्री मिरीयमला घेऊन गेला. कार्यक्रमाला पॅरीसमधील सगळे प्रतिष्ठीत झाडून हजर होते. त्या कार्यक्रमात ब्राह्मची सी मायनॉरमधील सिंफनी आणि पियानो कॉन्सेर्टो ऐकताना ती देहभान विसरून गेली. तिच्या आयुष्यातील तो एक रोमांचकारी अनुभव होता.

‘‘ही सिम्फनी पुन्हा कधी ऐकण्याचा योग आलाच तर मला तुमचीच आठवण येईल.’’

हेन्रीने या कार्यक्रमाला तिला बरोबर नेले याचे आभार कसे मानावेत हे तिला कळेना. कार्यक्रम संपल्यानेतर हेन्री तिच्या घरी गेला. तिने हेन्रीसाठी म्हणून कोनॅक घरी आणून ठेवली होती. ती पीत पीत बराच वेळ ते दोघे गप्पा मारीत होते. गप्पांच्या ओघात पॅरीसच्या हवामानाचा विषय आला.

‘‘या उन्हाळ्यात अर्कोनला जायचा बेत का करीत नाही?’’ मिरीयमने विचारले, ‘‘जेन म्हणत होती तेथे तुमचा एक व्हिला आणि एक बोटसुद्धा आहे.’’

‘‘अर्कोन तसं एका बाजूला पडतं, तिथला समुद्रकिनारा तसा फारसा मोठा नाही, पण जो आहे तो फार सुंदर आहे.’’

‘‘तुम्हाला माहीत नसेल. मी अजून पॅरीसच्या बाहेर पाऊलसुद्धा ठेवलं नाहीय. समुद्रकिनारा तर दूरच राहिला.’’

‘‘असं असेल तर मग चला. ताबडतोब तयारीला लागा. उद्याच व्हेर्सायपासून सुरुवात करू.’’

भारावल्यामुळे तिला काय बोलावे ते सुचेना. ती शांतपणे बसून होती. मध्यरात्र उलटून गेली होती. हेन्री तिच्याकडे अर्धोन्मिलीत नेत्रांनी पाहत होता.

‘‘हेन्री, तुम्हाला एक विचारू? तुम्ही माझ्या प्रेमात वगैरे तर पडला नाहीत ना?’’ अचानक तिने विचारले.

एक क्षणभर हेन्रीला काय उत्तर द्यावे ते सुचले नाही. पण दुसऱ्या क्षणी स्वतःला सावरत तो म्हणाला, ‘‘छे छे. प्रेमात पडायला आता मी काही नुकतीच मिसरूड फुटलेला बच्चा नाहीय. अनुभवांचे टक्केटोणपे खाऊन मी आता शहाणा झालोय.’’

‘‘अगदी मनापासून बोलताय का हे?’’

‘‘खरंच बोलतोय मी. तुम्हाला काय वाटलं सगळे पुरुष सुंदर मुलींच्या प्रेमात पडण्यासाठी हपापलेले असतात की काय! बरेच जण तसे असतीलही, पण मी त्यातला नाहीय. मला हवी आहे तुमची निव्वळ मैत्री, तुमचा सहवास.’’ हेन्रीने मोठ्या प्रयासाने मनातील खळबळ दाबून ठेवली.

‘‘ठीक आहे. तुम्ही म्हणता म्हणून मी विश्वास ठेवते. तुम्हाला प्रेम नको असले तरी मी हवीय की नाही? खरं की नाही?’’

‘‘जर सुरुवातीपासून आपल्याला काय हवंय हे जर एकमेकांना ठाऊक असेल तर ती गोष्ट वेगळी. प्रेमात पडल्याने किंवा प्रेमाचे नाटक केल्याने आयुष्य बरबाद होतं. त्यापेक्षा बाहेरख्याली केलेली परवडली. त्यात भावनिक गुंतवणूक नसते. आता तूम्ही तरुण आणि सुंदर आहात. मलाही शरीरसुख मिळालं तर हवंच आहे. पण त्यासाठी पॅरीसमध्ये दुसऱ्या जागा उपलब्ध आहेत. माझी वैषयिक भूक शमवण्यासाठी तुम्हाला कशाला उगाच भावनेच्या जाळ्यात गुंतवू. मिरीयम, मला तुमची शुद्ध मैत्री हवीय. मला ठाऊक आहे एके दिवशी तुम्हाला तुमच्या आयुष्याचा वेगळा मार्ग सापडेल. तोपर्यंत तरी मला तुमच्या सहवासाचा लाभ मिळाला तर मला त्यात आनंदच आहे.’’ हेन्रीच्या मनातील खळबळ शांत झाली.

‘‘गुड नाईट मिरीयम.’’ असे म्हणून त्याने उरलेली कोनॅक एका घोटात संपवून ग्लास टेबलावर ठेवला व काठी घेण्यासाठी आपला हात पुढे केला. तो उठणार इतक्यात मिरीयम त्याच्या जवळ येऊन त्याला बिलगून बसली व त्याच्या ओठांचे चुंबन घेत म्हणाली,

‘‘हेन्री, तुम्ही आज येथेच राहा.’’
दुसऱ्या दिवशी सकाळी उठल्यावर हेन्रीने मरियमला बरोबर घेऊन आपल्या साऱ्या जामानिमा सकट अर्कोनच्या दिशेन कूच केले. समुद्रकिनाऱ्यावरच्या व्हिलामध्ये मिरीयमबरोबर घालवलेले तीन आठवडे म्हणजे हेन्रीच्या आयुष्यातील परमोच्च सुखाचा काळ होता. सकाळी बऱ्याच उशिराने जेव्हा हेन्रीने डोळे किलकिले करून पाहिले तेव्हा ऊन खिडकीतून त्याच्या अंगावर आले होते. बाजूला मिरीयम अजून झोपेतच होती. अकरा वाजायला आले होते. थोड्याच वेळात वारे वाहू लागण्याचे लक्षण दिसत होते. मिरीयमची सुटी संपत आली होती. त्या दिवशी त्यांनी दुपारी शिडाच्या होडीतून समुद्रात एक फेरफटका मारला. होडीत पहिल्यांदाच बसताना मिरीयम अतिशय घाबरली होती. पण शिडे उभारून होडी खोल समुद्रात शिरल्यावर तिचा आनंद गगनात मावेना.

संध्याकाळी ते दोघे लाउंजमध्ये बसून सूर्यास्त बघत होते. आकाश निरभ्र होते. वारा पडला होता. हेन्री मिरीयमचा हातात हात घेत म्हणाला,

‘‘हे दिवस कधी संपूच नये असं वाटतं नाही?’’

‘‘पण संपणार आहेत कुठे? पॅरीसमध्ये आपण परत एकमेकांना भेटूच की.’’

‘‘पॅरीसमध्ये ते शक्य होणार नाही. मी माझ्या स्टुडिओत तू तुझ्या दुकानात. आठवड्यातून फार तर एकदा आपली भेट होणार. रेस्तराँमध्ये नाहीतर थिएटरमध्ये.’’

‘‘पण तुम्ही तर म्हणाला होता की आहे त्यात सुख मानावं. भलताच हव्यास बाळगू नये.’’

‘‘मी म्हणतो ते सहज जमण्यासारखं आहे. इथे हवा इतकी छान आहे की उन्हाळा संपेपर्यंत इकडेच राहू. शरद ऋतूच्या सुमारास पॅरीसमध्ये परतू आणि वसंत चालू झाला की परत इकडे समुद्राच्या काठी.’’ हेन्री बोलण्याच्या भरात नकळत वाहावत गेला खरा, पण तिचा हात थोडा ताठर झाल्याचे त्याला जाणवताच तो चटकन भानावर आला.

‘‘हेन्री, एक विचारू?’’ तिने त्याच्या नजरेला नजर भिडवीत सरळ विचारले, ‘‘कितीही नाही म्हटलंस तरी तुम्ही माझ्या प्रेमात पडला आहात. खरं सांगा.’’

हेन्री थोडा वेळ गप्पच होता. नंतर मान खाली घालून सावकाश म्हणाला, ‘‘होय. मागे तुम्ही हेच विचारलं तेव्हा मी खोटं बोललो होतो. मी स्वतःची समजूत घालू पाहात होतो. खरं म्हणजे मी प्रथमदर्शनीच तुमच्या प्रेमात पडलो होतो. पण कबूल करायला भीती वाटत होती आणि लाजही.’’ त्याने मान वर केली आणि तिच्याकडे पाहिले, पण तिच्या नजरेला नजर देणे त्याला जमले नाही.

‘‘मला माहीत होतं की तुमचं माझ्यावर प्रेम नाहीय ते. तशी माझी अपेक्षाही नव्हती. जेनने तुमच्याशी ओळख करून देताना सर्व शक्यतांचा विचार करून स्पष्ट कल्पना दिली होती. तुम्हाला ज्या प्रकारचे आयुष्य जगायचे आहे ते जगण्याची संधी मी तुम्हाला देऊ शकतो. त्या बदल्यात मला प्रेम हवे आहे. खोटे का असेना. मिरीयम प्लीज मला समजून घ्या...’’ मिरीयमने त्याच्या हातातून आपला हात सोडवून घेतला आणि त्याचे शब्द त्याच्या ओठातच राहिले.

‘‘हेन्री, मी तुमची परिस्थिती समजू शकते. पण तरीही मला वाटतं की ही वेळ यायला नको होती. तुम्ही म्हणता की मी तुमच्यावर प्रेम करेन अशी तुमची अपेक्षा नव्हती. पण तरीही तुम्ही एकतर्फी प्रेम करीत राहिलात. हे चुकीचं आहे. कारण प्रतिसाद मिळण्याची वेडी का होईना अपेक्षा असल्याशिवाय नुसते एकतर्फी प्रेम होऊ शकत नाही. तुम्ही म्हणाला होतास की मागच्या दोन अनुभवांवरून तुम्ही धडा शिकलायत. पण मला वाटतं की अजूनही तुम्ही काहीच शिकला नाहीत आणि यापुढे त्याची शक्यताही दिसत नाही. यामुळे आयुष्यात तुमच्या वाटेला नेहमीच निराशा येत राहील. माझ्या या बोलण्याने तुम्हाला यातना होत असतील नाही? पण त्याला माझा नाइलाज आहे. सत्य कितीही कठोर असलं तरी त्याचा स्वीकार करता आला पाहिजे. आपल्या दोघांनाही आपापल्या परीने प्रेम हवं होतं. पण दोघांनाही ते मिळणं शक्य नाही. मला शक्य नाही. कारण मी त्याचा बुद्ध्याच त्याग केलाय. तुम्हाला शक्य नाही. कारण तुमचं शारीरिक व्यंग आणि कुरूपता.’’

मिरीयमचे हे शब्द त्याच्या कानात तप्त शिशासारखे शिरले. तप्त लोखंडाचा तुकडा ऐरणीवर ठोकून ठोकून सरळ करावा तशी ती पुनश्च म्हणाली, ‘‘हेन्री, तुमचा खुजेपण आणि कुरूपता तुम्ही कितीही विसरण्याचा प्रयत्न केलात, लोकांनी विसरावं आणि कोणीतरी विसरून तुमच्यावर प्रेम करील ही तुमची जी अपेक्षा आहे ती पूर्ण होणारी नाही. शक्य असतं तर मीच तुमच्यावर प्रेम केलं असतं. मी तसा प्रयत्नही केला, पण मला जमलं नाही आणि कधी जमेलसं वाटतही नाही.’’

हेन्रीने बोलण्यासाठी तोंड उघडले पण त्याला थांबवीत ती पुढे म्हणाली, ‘‘जरा थांबा. माझं पूर्ण ऐकून घ्या. मी तुमच्यावर का प्रेम करू शकत नाही माहितेय? कारण माझं अजूनही आंद्रेवर प्रेम आहे. त्याला माझ्याशी लग्न करायचं होतं. त्याला शक्य होतं तेवढं तो मला सुखात ठेवण्यासाठी झटला असता, पण मी त्याला पैशासाठी नकार दिला. आता जरी कोणी मला ॲव्हेन्यु द बुवावरील मॅन्शन जरी देऊ केलं तरी माझं प्रेम आंद्रेवरच राहील. तुमच्याकडे पैसा आहे, उंची कपडे, फर, दागदागिने, पैशाने विकत घेता येणाऱ्या सगळ्या गोष्टी, सुखं तुम्ही मला देऊ शकाल आणि यासाठी जर मी तुम्हाला पत्करलं तर तुमच्या जागी मला तुमचा पैसाच दिसू लागेल आणि मी तुमचा तिरस्कार करू लागेन. पैशासाठी मला कोणाला तरी पत्करणं भाग असलं तर त्यासाठी मी दुसरा कोणीतरी गाठेन.’’

‘‘मला कल्पना आहे की मी तुमच्याशी फार कठोरपणाने वागतेय. तुमचं माझ्यावर प्रेम असल्याने माझं वागणं तुम्हाला क्रूरपणाचेही वाटेल. हेन्री, पैशांनी विकत घेता येणार नाहीत अशीसुद्धा काही सुखं असतात आणि ती तुमच्या सहवासात मला मिळाली आहेत. सुखाचे चार दिवस आपण एकत्र घालवलेयत. ते नातं निर्भेळ राहू दे. पैशांनी त्याची चव बिघडून जाईल.’’

थोडा वेळ ते दोघेही गप्प होते.

‘‘मग मी काय करावे अशी तुमची अपेक्षा आहे? तुम्हाला भेटायचं बंद करू?’’

‘‘तुम्ही मला भेटत राहावं असं मला अजून वाटतंय. गेल्या हिवाळ्यात आपण कसे मजेत फिरत होतो. लूव्हर, सीन, सिनेमॅटोग्राफिक, ऑपेरा, व्हेलोद्रोम. असं तुमच्याबरोबर फिरायला मला अजूनही आवडेल. पण प्रेमाचा विषय पुन्हा काढणार नसाल तर. मी सगळं तुमच्यावर सोपवते.’’

दूर क्षितिजावर सूर्य डोंगरांच्या मागे केव्हाच बुडाला होता. शिडांच्या दोन होड्या संथपणे किनाऱ्याकडे परतत होत्या. सगळ्या परिसरावर शांततेची दुलई पसरली होती.

मुलँ रूज - ७७

पुढच्या रविवारी हेन्री मिरीयमला घेऊन सॅलून द इंडिपेंडन्सच्या प्रदर्शनाला गेला. प्रदर्शनाला आलेल्या परिचितांशी ओळख करून देताना अभिमानाने त्याची छाती फुगली. भिंतीवर दाटीवाटीने लावलेले कॅनव्हास बघून हेन्री म्हणाला, ‘‘चित्रकारांना उपाशीपोटी का राहावं लागतं ते आता तुमच्या लक्षात येईल. खरेदी करण्याच्या वस्तूंच्या यादीत पेंटिंगला सर्वांत तळाची जागा मिळते. पण पेंटिंगचे उत्पादन बघा केवढं विपुल आहे ते. आता काय भाव मिळेल या पेंटिंग्जना. कॅनव्हास, रंग व ब्रश यात घातलेले पैसे सुटले तरी खूप म्हणायचं. चित्रकला पेशा म्हणून पत्करणारे लोक एक तर मूर्ख तरी असतात किंवा अत्यंत प्रतिभावान तरी. नाही तर माझ्यासारखे दुसरा काही पर्याय नसल्याने नाइलाजाने या पेशाकडे वळलेले.’’

प्रदर्शन बघून रू द पतीत शाँवर परत येताना हेन्रीने तिला इंडिपेंडंट आर्टिस्ट्‌सच्या एक्झिक्युटिव्ह कमिटीच्या बैठकीतील किस्से रंगवून सांगितले. बोलता बोलता विषय जॉर्ज सुरा व व्हिन्सेंट व्हॅन गॉगवर आला.

‘‘दोघांच्या व्यक्तिमत्वात, शैलीत तसा जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. पण ते दोघेही आपल्या परीने फार मोठे होते. त्यांच्या कलेचे महत्त्व जगाला कळण्यासाठी कदाचित आणखी पन्नास वर्षे जावी लागतील. विशेषतः व्हिन्सेंटची आणि तुमची ओळख व्हायला पाहिजे होती. तुम्हाला तो आवडला असता. तुमच्यासारखाच तोही प्रजासत्ताकवादी होता. नादान राजांचा आणि त्यांच्या नालायक उमरावांचा नायनाट करण्यावरून तुम्हा दोघांचं एकमत झालं असतं. कोणी सांगावं तो तुमच्या प्रेमातही पडला असता. बिचारा! आयुष्याच्या अंतापर्यंत तो प्रेमाचा भुकेला होता. काहींच्या नशिबात प्रेम नसतं हे त्याला वेळीच कळलं असतं तर कदाचित आत्मनाशाला प्रवृत्त झाला नसता.’’

दर संध्याकाळी तो तिला प्लेस व्हेंदोम येथे भेटायचा. एके दिवशी तो तिला घेऊन व्हेलोद्रोमवर सायकलींच्या शर्यती बघायला घेऊन गेला. तेथे त्याने तिची झिमरमॅनशी ओळख करून दिली. दुसऱ्या आठवड्यात तिच्या आग्रहावरून तो तिला बुलेव्हार द कॅपूसिनच्या तळघरातल्या सॅलून इंडियनमधील सिनेमॅटोग्राफिक पाहिला घेऊन गेला. चित्रपटाचा खेळ बघणे हा एक अविस्मरणीय अनुभव होता. पडद्यावरून धावत अंगावर येणारी आगगाडी पाहून प्रेक्षक भीतीने किंचाळत, घाबरून खुर्चीवरून उठून पळून जात. काही तर मूर्छितसुद्धा होत.

रविवारी सकाळी कित्येक वेळा ती त्याच्या स्टुडिओवर जाई व त्याचे पेंटिंगचे काम बघत बसे. नाही तर मादाम ल्युबेतशी गप्पा मारीत बसे. त्यांची मैत्री अधिकाधिक घट्ट होत गेली तशी हेन्रीने आपल्या भावजीवनातील सगळ्या गोष्टी एक एक करून तिला सांगितल्या. डेनीस आणि नंतर मारी शार्लेत. एके दिवशी मिरीयमनेसुद्धा तिचे हृदय त्याच्याकडे उघड केले.

मिरियमचे वडील पोलंडवरून त्यांच्या लहानपणी पॅरीसमध्ये आले होते. सोन्याचांदीच्या दागिन्यांच्या एका पेढीवर ते काम करीत. त्यात त्यांना जेमतेम पोटापुरते मिळत असे. ते सतत आजारी असत आणि जे पैसे मिळत ते त्यांच्या औषधपाण्यात संपून जायचे. लहानपणच्या गरिबीमुळे शाळेत जाण्याची फारशी संधी तिला कधी मिळाली नव्हती. वयाच्या तेराव्या वर्षी तिचे वडील वारल्यानंतर परिस्थिती अत्यंत हलाखीची झाली आणि तिची शाळा कायमची सुटली. आई दिवसभर कपड्यांच्या दुकानात मान मोडेस्तोवर काम करी. मिरियम घरी बसून काजेबटणांचे काम करून तिला आपल्यापरीने हातभार लावी. जेवायला उकडलेले बटाटे आणि कोमट पाण्यात भिजवलेला पाव. वर घरमालक कधी हाकलून देईल याची सतत टांगती तलवार. रविवार नाही की सुटीचा दिवसही नाही. सीन नदीकाठची सहल, होडीतून नदीत फेरफटका, घोडदौड अशा चैनी तर सोडाच, पण बरोबरीच्या मुलांबरोबर सार्वजनिक बागेत साधी लपाछपी खेळायलासुद्धा तिला कधी मिळाले नव्हते.

‘‘मी सोळा वर्षांची असताना आमच्याच गल्लीत राहाणारा आंद्रे नावाचा एक तरुण मला खूप आवडायचा. मी त्याच्या प्रेमात पडले होते म्हणाना. तो आमच्याच धर्माचा होता. एका कारखान्यात फोरमन म्हणून नोकरीला होता. आई गेल्यानंतर त्याने मला मागणी घातली होती. पण मीच त्याला नाही म्हटलं.’’ मिरीयम शेकोटीतल्या विस्तवाकडे टक लावून बघत होती. तिचा आवाज कोरडा होता.

‘‘तुमचं दोघांचं एकमेकांवर प्रेम होतं तर नाही का म्हटलंत?’’

‘‘कारण तो आमच्यासारखाच गरीब, दरिद्री होता म्हणून. तो बुद्धिमान होता. कष्टाळू होता. दिसायलाही देखणा होता. माझे वडीलसुद्धा बुद्धिमान, कष्टाळू आणि देखणे होते. तरीही माझ्या आईला कसे हलाखीमध्ये दिवस कंठावे लागले ते मी पाहिलं होतं. वडील तापाने फणफणले असता अंगावर घालायला उबदार पांघरूण नव्हतं, शेकोटीत जाळायला लाकडं नव्हती. एक दिवस त्यांचा खोकून खोकून प्राण गेला. कारण औषधं आणायला आमच्याकडे पैसे नव्हते. त्या दिवशी मी ठरवलं की दरिद्री म्हणून जन्माला आले असले तरी दरिद्री म्हणून मरायचं नाही. आंद्रेला नाही म्हटल्यावर मी त्याला पुन्हा भेटलेही नाही. न जाणो चुकून भावनेच्या भरात तोंडून होकार गेला तर.’’

मुलँ रूज - ७६

पुढच्या रविवारी मिरीयमने लुव्हरला जायचे सुचविले. तेथे बघण्यासारखे काय आहे. ते एक कबरस्तान आहे. फक्त पर्यटकांशिवाय तेथे कोणी ढुंकूनही बघत नाही. म्हणून हेन्रीने तो बेत मुळातूनच धुडकावून लावला.

‘‘हेन्री प्लीज, श्रेष्ठ कला कशाला म्हणतात ते मला तुमच्याकडून समजावून घ्यायचं आहे.’’

‘‘ते तर मुळीच शक्य नाही. कलेतील सौंदर्य हे स्त्रीच्या सौंदर्यासारखेच केवळ शब्दांतून समजावून सांगणं कठीण आहे. ते जाणवावं लागतं. त्याची सरळ सोपी व्याख्या करता येत नाही. श्रेष्ठ कला ही समजायला सोपी असते हे तद्दन खोटं आहे. कलेतील सौंदर्यमूल्यं ही खूप गुंतागुंतीची असतात आणि ती तशी का असू नयेत? मानवी जीवनसुद्धा तेवढ्याच गुंतागुंतीनं भरलेलं आहे. मानवी मन, बुद्धी, संगीत, गणित ह्या सगळ्या गोष्टी समजायला मुळीच सोप्या नाहीयेत.’’

‘‘तर मग आपल्याला जायलाच हवं. आजच नव्हे तर दर रविवारी. वारंवार पाहिल्यानेच त्या मोनालिसाच्या स्मितामागचे गूढ कळून येईल.’’

‘‘त्या बुर्झ्वा फ्लॉरेंटाईन बाईचं नावसुद्धा काढू नका. त्या पोर्ट्रेटला त्याच्या लायकीपेक्षा उगाचच जास्त प्रसिद्धी मिळालीय.’’

त्याच्या पुढच्या रविवारपर्यंत हेन्रीचा विरोध मावळला व तो तिला लुव्हरला घेऊन गेला. त्यानंतर पुन्हा बऱ्याच वेळा ते तिथे गेले. ती जगप्रसिद्ध पेंटिंग बघताना तिचे विस्फारलेले डोळे पाहून हेन्रीला मजा वाटायची. तिच्या प्रश्नांना उत्तरे देताना तिला कलेच्या आस्वादातील बारकावे समजावून सांगायचा. रेम्ब्रांद व प्रॅगोनार्ड हे पीटर हूच व नॅटीयरपेक्षा श्रेष्ठ का हे तिला समजावून सांगताना त्याने तिला कला व कुसर यातील फरक कसा ओळखावा ते सोदाहरण दाखवून दिले.

व्हीनस द मिलोचा पुतळा पाहताना मिरीयम म्हणाली, ‘‘किती सुंदर आहे.’’

‘‘एका ग्रीक शेतकऱ्याला ती शेतात मिळाली. यापेक्षा या पुतळ्याविषयी आपल्याला जास्त काहीही माहीत नाही. त्या गरीब शेतकऱ्याने तिला अवघ्या सहा हजार फ्रँकना आपल्या फ्रेंच सरकारला विकून टाकली. फ्रेंच सरकारला जमलेला हा सर्वोत्तम सौदा असेल.’’ हेन्री दबक्या आवाजात पुढे म्हणाला,‘‘नेपोलिअनने इटलीमधून लुटून नेलेले कॅनव्हास सोडले तर.’’

‘‘तुम्हाला माहीत आहे, ही व्हीनस, जी आज आपण बघतोय ती या पॅरीस शहरापेक्षा पुराणी आहे, कदाचीत ख्रिस्त जन्माच्याही आधीची असण्याची शक्यता आहे.’’

‘‘चला, आपण आज खूप पाहिलं. इजिप्शियन, ग्रीक व फोनेशियन शिल्पकला. एवढ्याने एका आठवड्यापुरती तरी तुमची कलात्मक भूक शमायला हरकत नाही.’’

‘‘तुम्ही आज फिलीपो लिपीची मॅडोना दाखवायचं कबूल केलं होतं.’’

‘‘अरे देवा. तुम्ही काहीच विसरत नाही. चला लवकर म्युझियम बंद व्हायची वेळ झालीय.’’

ती दोघे मॅडोनाच्या पेंटिंगसमोर अख्रिश्चन भक्तिभावाने उभे राहिले. मॅडोना तिच्या पायाजवळ उभ्या असलेल्या बालयेशूकडे मोठ्या ममतेने बघत आहे असे ते दृश्य होते.

‘‘मिरियम, एक पाहिलत का? मॅडोनाची कांती कशी तेजःपुंज दिसतेय ती. प्रकाश जणू काही तिच्या त्वचेखालून येतोय असं वाटतं. ही किमया फिलीपो लिपीने कशी साधली माहितीय? त्याने ऑकरचा एक हात तिच्या त्वचेखाली दिलाय. आता हे तंत्र जुनं झालंय. पण त्या वेळी ते नवं होतं. लिपीचे मोठेपण यात आहे की त्याने ते पहिल्या प्रथम वापरलं. मॅडोना कशी अगदी एंजलसारखी वाटतेय ना.’’

‘‘सगळ्या मोठ्या चित्रकारांनी आपल्या पेंटिंगमध्ये पौराणिक कथांवर आधारित विषयांचे चित्रण केले आहे. त्यात एक गमतीचा योगायोग असा की, बहुतेक सगळ्या चित्रकारांनी आपल्या चित्रातून पुण्यवान माणसांपेक्षा पापी माणसं जास्त वेळा दाखवली आहेत. यासाठी तरी चित्रकलेने जगातील यच्चयावत पापी जनांचे ऋणी राहिलं पाहिजे.’’ हेन्रीच्या डोळ्यात मिष्कीलपणाची चमक होती.

‘‘बायबलातल्या भाकडकथा थोड्या वेळापुरत्या खऱ्या मानल्या तर या वेळी आपण हे मॅडोनाचे पेंटिंग बघत असताना फिलीपो लिपीने ती मॅडोना ज्या मॉडेलवरून बेतली ती बाई तिच्या पापांची सजा भोगत नरकात उकळत्या तेलाच्या कढईत पडली असेल आणि हे आमचे मॅडोनाला तेजःपुंज करणारे फिलीपो लिपी महाशय बाजूच्या कढईत पोहत असतील.’’ हेन्री डोळे मिचकावीत म्हणाला. धक्का देणारी विधाने करीत आपल्या बोलण्याकडे लक्ष वेधून घेण्याच्या कलेत हेन्री ला नुव्हेलपासून तरबेज झाला होता.

‘‘त्या दोघांनी असं कोणतं पाप केलं होतं?’’ हेन्रीच्या अर्धवट बोलण्याने मिरीयमचे कुतूहल चाळवले गेले.

‘‘फिलीपो लिपी हा एक धार्मिक शिक्षण घेतलेला मध्यमवयीन इसम होता. तो चर्चमध्ये पॅस्टर म्हणून काम पाही आणि फावल्या वेळात चित्र काढीत असे. एक म्युरल काढण्याचे काम चर्चने त्याच्यावर सोपवले. त्यातील मॅडोनाच्या चित्रासाठी त्याने मदर सुपीरियरच्या परवानगीने एका ननची निवड केली. ती नन तरुण व सुंदर होती हे त्या म्युरलवरून आपल्याला आजही कळतं. म्युरल करता करता त्या दोघांचं प्रेम जमलं.’’ उत्सुकता ताणण्यासाठी हेन्रीने नाट्यपूर्ण पॉज घेतला.

‘‘पुढे काय झालं?’’

‘‘पुढे काय होणार? स्त्रीपुरुषांचे एकमेकांवर प्रेम असेल तर सहसा जे होते तेच त्यांच्या बाबतीत झालं. म्युरल पूर्ण झाल्यामुळे त्या दोघांना एकमेकांना भेटता येणं शक्य नव्हतं. मॅडोनाच्या चित्रासाठी पोज द्यायला परवानगी देताना मदर सुपीरियरने कितीही उदारपणा दाखवला असला तरी यापुढे तिच्याकडून कसल्याही उदारपणाची अपेक्षा करणं मूर्खपणाचं ठरलं असतं. म्हणून म्युरलचे काम झाल्यावर ते दोघे दूर देशी पळून गेले आणि मुलंबाळं, नातवंडं, पतवंडं होईपर्यंत सुखाने संसार केला. सेंट पीटरच्या दरबारात त्यांची पापी म्हणून नोंद झाली असली तरी या इथे पृथ्वीतलावर त्यांनी सर्व सुखांचा पूर्ण उपभोग घेतला.’’

(मॅडोना वुईथ चाईल्ड – फिलीपो लिपी – ऑईल ऑन पॅनेल – १४५२)

पॅलेझो पिती, इटली